Wymagania Edukacyjne 2026/2027

I.

Poznajemy biologię

1.

Czy biologia jest nauką?

wymienia działy biologii

wymienia metody poznawania przyrody

wymienia przykładowe przyrządy badawcze

wskazuje zagadnienia z zakresu poszczególnych działów biologii

opisuje, do czego są wykorzystywane różne przyrządy badawcze

2.

Na czym polega metoda naukowa?

wymienia etapy doświadczenia

dostrzega różnice między obserwacją a doświadczeniem

określa problem badawczy, formułuje hipotezy

rozróżnia próbę kontrolną i badawczą

planuje, przeprowadza i dokumentuje obserwacje i proste doświadczenia biologiczne

analizuje wyniki doświadczenia i obserwacji

wyjaśnia różnicę między próbą badawczą a próbą kontrolną

wskazuje różnice między obserwacją a doświadczaniem

wyjaśnia różnicę między próbą badawczą a próbą kontrolną

formułuje wnioski z przeprowadzonych obserwacji i doświadczeń

3.

Co można zaobserwować pod mikroskopem?

wymienia elementy budowy mikroskopu optycznego

wykonuje preparat mikroskopowy

wykonuje obserwacje mikroskopowe

analizuje wyniki obserwacji mikroskopowych i formułuje wnioski

opisuje budowę i wyjaśnia działanie mikroskopu

4.

Podsumowanie działu I

wszystkie wymagania 1–3

wszystkie wymagania 1–3

wszystkie wymagania 1–3

wszystkie wymagania 1–3

wszystkie wymagania 1–3

II.

Organizacja i chemizm życia

1.

Jakie są cechy organizmów?

wskazuje na hierarchię budowy jako cechę organizmów

wymienia poziomy hierarchii budowy organizmów

wymienia czynności życiowe organizmów

charakteryzuje czynności życiowe organizmów

wyjaśnia, na czym polega hierarchiczna budowa organizmów

3.

Jak są zbudowane komórki?

wymienia, z jakich elementów są zbudowane komórki bakteryjne, zwierzęce i roślinne

charakteryzuje komórki bakterii, zwierząt i roślin

wskazuje różnice w budowie komórek bakteryjnych, zwierzęcych i roślinnych

przeprowadza obserwacje mikroskopowe i makroskopowe preparatów świeżych i trwałych

wyjaśnia różnice w budowie komórek bakteryjnych, zwierzęcych i roślinnych

wyjaśnia różnice między komórką bezjądrową a jądrową

charakteryzuje funkcje błony komórkowej,

charakteryzuje funkcje ściany komórkowej

charakteryzuje funkcje mitochondrium

4.

Na czym polega fotosynteza?

podaje definicję fotosyntezy

wymienia sposoby odżywiania się organizmów samożywnych

wymienia czynniki wpływające na intensywność procesu fotosyntezy

opisuje przebieg procesu fotosyntezy

wskazuje substraty i produkty procesu fotosyntezy

planuje doświadczenie wykazujące wpływ wybranych czynników na intensywność procesu fotosyntezy

opisuje wpływ czynników na intensywność procesu fotosyntezy

rozpisuje słownie lub przy pomocy równania chemicznego przebieg procesu fotosyntezy

wykazuje związek między wartością czynnika w środowisku a intensywnością procesu fotosyntezy

przeprowadza doświadczenie wykazujące wpływ wybranych czynników na intensywność procesu fotosyntezy

5.

Na czym polega oddychanie?

podaje definicję oddychania komórkowego

wymienia rodzaje oddychania komórkowego (oddychanie tlenowe, fermentacja)

wskazuje przykłady organizmów przeprowadzających oddychanie tlenowe

wskazuje przykłady organizmów przeprowadzających fermentację

przedstawia miejsce w komórce, w którym zachodzi oddychanie tlenowe

przedstawia miejsce w komórce, w którym zachodzi fermentacja

opisuje przebieg oddychania tlenowego

opisuje przebieg fermentacji

wskazuje substraty i produkty procesu oddychania tlenowego i fermentacji

planuje doświadczenie wykazujące, że podczas fermentacji drożdże wydzielają dwutlenek węgla

wykazuje różnice między oddychaniem tlenowym a fermentacją

przeprowadza doświadczenie wykazujące, że podczas fermentacji drożdże wydzielają dwutlenek węgla

6.

Podsumowanie działu II

wszystkie wymagania 1–5

wszystkie wymagania 1–5

wszystkie wymagania 1–5

wszystkie wymagania 1–5

wszystkie wymagania 1–5

III.

Klasyfikacja i systematyka. Wirusy. Bakterie. Protisty. Grzyby

1.

Kto jest kim w świecie organizmów?

wymienia królestwa organizmów

przedstawia nazwę gatunkową

wyjaśnia pojęcie gatunku i podaje przykłady

wymienia zasady podziału organizmów na jednostki systematyczne

przedstawia charakterystyczne cechy organizmów pozwalające przyporządkować je do jednego z odpowiednich królestw

omawia zasady podziału organizmów na jednostki systematyczne

2.

Dlaczego wirusy nie są zaliczane do świata organizmów?

wymienia choroby wywoływane przez wirusy

omawia budowę wirusów

wymienia drogi rozprzestrzeniania się wirusów

przedstawia drogi rozprzestrzeniania się wirusów

wymienia zasady profilaktyki chorób wywoływanych przez wirusy

przedstawia cechy wirusów odróżniające je od organizmów

wymienia cechy wirusów wspólne z organizmami

przedstawia zasady profilaktyki chorób wywoływanych przez wirusy

3.

Co dziś wiemy o bakteriach?

wymienia podstawowe cechy charakteryzujące bakterie

wymienia czynności życiowe bakterii (rozmnażanie, odżywianie, oddychanie)

rozróżnia odżywianie samożywne i cudzożywne

omawia czynności życiowe bakterii (rozmnażanie, odżywianie, oddychanie)

rozróżnia oddychanie tlenowe i beztlenowe

omawia tempo przyrostu liczby bakterii

5.

Czym charakteryzuje się królestwo grzybów?

wymienia cechy umożliwiające zaklasyfikowanie organizmu do grzybów

przedstawia budowę grzybów

wymienia przedstawicieli grzybów

omawia budowę porostu

wymienia czynności życiowe grzybów (rozmnażanie, odżywianie, oddychanie)

wykazuje różnorodność budowy grzybów (jednokomórkowe, wielokomórkowe)

wykazuje udział komórek glonu i grzyba w tworzeniu porostów

przedstawia wybrane czynności życiowe grzybów (rozmnażanie, odżywianie, oddychanie)

rozróżnia sposoby odżywiania się w zależności od źródła pokarmu dla grzybów

rozróżnia oddychanie tlenowe i beztlenowe

6.

Gdzie możemy spotkać bakterie, protisty i grzyby?

wymienia miejsca występowania bakterii i grzybów w przyrodzie

wymienia bakterie i grzyby związane z organizmem człowieka

przedstawia bakterie i grzyby w przyrodzie

przedstawia na jednym przykładzie bakterie / grzyby związane z organizmem człowieka

przedstawia bakterie i grzyby związane z organizmem człowieka

7.

Jakie znaczenie mają bakterie, protisty i grzyby dla człowieka i środowiska?

wymienia przykłady znaczenia bakterii i grzybów w przyrodzie

wymienia przykłady znaczenia bakterii i grzybów dla człowieka

wymienia choroby bakteryjne (gruźlica, borelioza, tężec, salmonelloza)

wymienia grzyby jadalne i trujące

rozróżnia pozytywne i negatywne znaczenie bakterii i grzybów w przyrodzie

wymienia przykłady pozytywnego znaczenia bakterii i grzybów w przyrodzie

wymienia przykłady negatywnego znaczenia bakterii i grzybów w przyrodzie

rozróżnia pozytywne i negatywne znaczenie bakterii i grzybów dla człowieka

przedstawia pozytywne znaczenie bakterii i grzybów dla człowieka

przedstawia negatywne znaczenie bakterii i grzybów dla człowieka

przedstawia drogi rozprzestrzeniania się i zasady profilaktyki chorób wywoływanych przez bakterie

rozpoznaje grzyby jadalne i trujące

8.

Podsumowanie działu III

wszystkie wymagania 1–7

wszystkie wymagania 1–7

wszystkie wymagania 1–7

wszystkie wymagania 1–7

wszystkie wymagania 1–7

IV.

Tkanki i organy roślinne

3.

Jakie znaczenie dla rośliny mają korzeń, łodyga i liście?

wymienia poszczególne organy roślin

wskazuje formy morfologiczne roślin okrytonasiennych (rośliny zielne, krzewinki, krzewy, drzewa)

podaje co najmniej jedną funkcję korzenia, łodygi i liścia

wskazuje na schemacie / rysunku / żywym okazie rośliny okrytonasiennej korzeń, łodygę oraz liść

określa funkcje korzenia, łodygi oraz liści

tworzy prosty schemat/ rysunek rośliny zielnej, krzewinki, krzewu, drzewa i wskazuje organy roślinne: korzeń, łodygę, liść, kwiat

wykazuje związek między budową organu a pełnioną przez niego funkcją

4.

Dlaczego roślina potrzebuje kwiatów, nasion i owoców?

wymienia elementy budowy kwiatu

wymienia funkcje kwiatu

wskazuje obecność nasion i owoców

rozpoznaje elementy budowy kwiatu

wymienia sposoby rozprzestrzeniania się nasion

przedstawia funkcje elementów kwiatu w rozmnażaniu płciowym

wskazuje znaczenie nasion dla roślin

wymienia sposoby rozprzestrzeniania się nasion

5.

Podsumowanie działu IV

wszystkie wymagania 3–4

wszystkie wymagania 3–4

wszystkie wymagania 3–4

wszystkie wymagania 3–4

wszystkie wymagania 3–4

V.

Mchy. Paprotniki. Nagonasienne. Okrytonasienne

1.

Po czym rozpoznać mchy i jakie mają one znaczenie w przyrodzie?

wymienia cechy mchów

wymienia elementy ogólnej budowy zewnętrznej mchów

wymienia i wskazuje przedstawicieli mchów

rozpoznaje cechy budowy zewnętrznej mchów

identyfikuje nieznany organizm jako przedstawiciela mchów na podstawie obecności charakterystycznych cech

2.

Czym charakteryzują się paprociowe, widłakowe, skrzypowe?

wymienia cechy paprociowych

wymienia cechy ogólnej budowy zewnętrznej paprociowych

wymienia i wskazuje przedstawicieli paprociowych (co najmniej paprotkę zwyczajną)

wymienia przykłady znaczenia paprociowych, w przyrodzie

rozpoznaje cechy budowy zewnętrznej paprociowych

identyfikuje nieznany organizm jako przedstawiciela paprociowych na podstawie obecności charakterystycznych cech

omawia znaczenie paprociowych, w przyrodzie

3.

Dlaczego rośliny nagonasienne są ważne w przyrodzie i dla człowieka?

wymienia cechy roślin nagonasiennych

wymienia cechy ogólnej budowy zewnętrznej sosny

wymienia przedstawicieli rodzimych nagonasiennych

wymienia przykłady znaczenia nagonasiennych w przyrodzie i gospodarce człowieka

przedstawia i opisuje cechy budowy zewnętrznej sosny

identyfikuje przedstawicieli rodzimych nagonasiennych

wskazuje różnice w budowie zewnętrznej sosny w zależności od lokalizacji rośliny

omawia znaczenie nagonasiennych w przyrodzie i gospodarce człowieka

4.

Jakie miejsce zajmują rośliny okrytonasienne w przyrodzie i życiu człowieka?

wymienia cechy roślin okrytonasiennych

wymienia cechy ogólnej budowy zewnętrznej roślin okrytonasiennych

wymienia formy morfologiczne roślin okrytonasiennych

wymienia przedstawicieli rodzimych okrytonasiennych

wymienia przykłady znaczenia okrytonasiennych w przyrodzie i gospodarce człowieka

podaje przykład wody, jako czynnika wpływającego na proces kiełkowania nasion roślin okrytonasiennych

przedstawia i opisuje cechy budowy zewnętrznej roślin okrytonasiennych

identyfikuje przedstawicieli rodzimych okrytonasiennych

wymienia i charakteryzuje formy morfologiczne roślin okrytonasiennych

planuje i przeprowadza doświadczenie wykazujące wpływ wody na proces kiełkowania nasion roślin okrytonasiennych

omawia znaczenie okrytonasiennych w przyrodzie i gospodarce człowieka

5.

Podsumowanie działu V

wszystkie wymagania 1–4

wszystkie wymagania 1–4

wszystkie wymagania 1–4

wszystkie wymagania 1–4

wszystkie wymagania 1–4

I.

Poznajemy świat zwierząt

1.

Czym się charakteryzują zwierzęta?

Rozpoznaje na schemacie, zdjęciu lub po opisie organizmy należące do królestwa zwierząt.

Podaje w odpowiedniej kolejności elementy budowy zwierząt (hierarchiczna budowa ciała).

Wymienia cechy charakteryzujące organizmy należące do królestwa zwierząt.

Wskazuje na schemacie, rysunku lub na przygotowanym preparacie mikroskopowym komórkę zwierzęcą.

Podaje definicję komórki, tkanki, narządu, układu.

Omawia budowę oraz wybrane czynności życiowe zwierząt.

Podaje przykłady zwierząt należących do bezkręgowców i kręgowców.

Opisuje cechy charakteryzujące organizmy należące do królestwa zwierząt.

Wyjaśnia na wybranym przykładzie przynależność organizmu do królestwa zwierząt.

Wskazuje różnice między komórką zwierzęca a pozostałymi komórkami (bakteryjną oraz roślinną).

Dokonuje samodzielnej obserwacji mikroskopowej komórki zwierzęcej.

2.

Jak jest zbudowana tkanka nabłonkowa i jaką pełni funkcję?

Wymienia rodzaje tkanek zwierzęcych.

Rozpoznaje pod mikroskopem, na schemacie, na zdjęciu lub na podstawie opisu tkankę nabłonkową.

Podaje cechy charakteryzujące budowę tkanki nabłonkowej.

Wymienia funkcje tkanki nabłonkowej.

Wskazuje cechy tkanki nabłonkowej do pełnionej przez nią funkcji.

Podaje przykłady narządów, które są zbudowane z wybranych rodzajów tkanki nabłonkowej, np. nabłonek jednowarstwowy płaski w pęcherzykach płucnych.

Omawia funkcje tkanki nabłonkowej.

Na podstawie miejsca występowania tkanki nabłonkowej przedstawia jej funkcję w danym narządzie.

Wyjaśnia związek między budową tkanki nabłonkowej a miejscem występowania w ciele zwierząt.

Dokonuje samodzielnej obserwacji mikroskopowej tkanek nabłonkowych.

3.

Czym jest tkanka łączna?

Wymienia rodzaje tkanek łącznych.

Rozpoznaje pod mikroskopem, na schemacie, na zdjęciu lub na podstawie opisu tkanki łączne (tkankę tłuszczową, kostną, chrzęstną oraz krew).

Podaje cechy charakteryzujące budowę tkanek łącznych (tkanki tłuszczowej, kostnej, chrzęstnej oraz krwi).

Wymienia poszczególne funkcje tkanek łącznych.

Wskazuje cechy tkanek łącznych do pełnionych przez nie funkcji.

Wymienia elementy wchodzące w skład krwi i przedstawia ich funkcje.

Omawia funkcje poszczególnych tkanek łącznych.

wykazuje, że tkanka tłuszczowa, kostna, chrzęstna oraz krew należą do tkanek łącznych.

Wyjaśnia związek między budową tkanek łącznych a miejscem ich występowania w ciele zwierząt.

Dokonuje samodzielnej obserwacji mikroskopowej tkanek łącznych.

4.

Jakie są cechy i funkcje tkanki mięśniowej oraz tkanki nerwowej?

Wymienia rodzaje tkanek mięśniowych.

Rozpoznaje pod mikroskopem, na schemacie, na zdjęciu lub na podstawie opisu tkanki mięśniowe oraz nerwową.

Podaje cechy charakteryzujące budowę tkanek mięśniowych.

Wskazuje miejsca występowania poszczególnych tkanek mięśniowych w organizmie zwierzęcym.

Podaje cechy charakteryzujące budowę tkanki nerwowej.

Wymienia funkcje tkanki nerwowej.

Wymienia różnice w budowie między poszczególnymi tkankami mięśniowymi.

Wskazuje cechy poszczególnych tkanek mięśniowych do pełnionej przez nią funkcji.

Wskazuje cechy tkanki nerwowej do pełnionej przez nią funkcji.

Omawia różnice między poszczególnymi tkankami mięśniowymi.

Określa wpływ pracy tkanek mięśniowych na charakter wykonywanego przez nie ruchu (zależność woli).

Omawia funkcje tkanki nerwowej.

Wyjaśnia związek między budową tkanek mięśniowych a miejscem występowania w ciele zwierząt.

Dokonuje samodzielnej obserwacji mikroskopowej tkanek mięśniowych oraz nerwowej.

5.

Podsumowanie działu I

wszystkie wymagania 1–4

wszystkie wymagania 1–4

wszystkie wymagania 1–4

wszystkie wymagania 1–4

wszystkie wymagania 1–4

II.

Bezkręgowce, część 1

1.

Jak są zbudowane płazińce i jaki prowadzą tryb życia?

Wskazuje środowisko życia płazińców.

Przedstawia tryb życia płazińców.

Podaje cechy wspólne płazińców.

Przedstawia przy pomocy zdjęć, schematów, opisów itd. Cechy wspólne płazińców.

Podaje przykłady pasożytów należących do płazińców.

Wymienia drogi inwazji płazińców pasożytniczych.

Podaje przykłady zasad profilaktyki chorób wywołanych przez pasożyty (tasiemca uzbrojonego i tasiemca nieuzbrojonego).

Wykazuje związek pomiędzy budową tasiemca a pasożytniczym trybem życia.

Omawia sposoby profilaktyki chorób wywołanych przez pasożyty (tasiemca uzbrojonego i tasiemca nieuzbrojonego).

2.

Jakie cechy mają nicienie i gdzie można je spotkać?

Wymienia i opisuje środowiska i tryb życia nicieni.

Przedstawia cechy wspólne tej grupy zwierząt.

Obserwuje i rozpoznaje przedstawicieli nicieni.

Wymienia sposoby profilaktyki owsicy.

Omawia drogi inwazji nicieni pasożytniczych (owsik).

Omawia sposoby profilaktyki owsicy.

Wymienia drogi inwazji nicieni pasożytniczych (owsik).

Wykazuje związek między drogą inwazji nicieni a sposobem profilaktyki (owsicy).

3.

Co łączy pierścienice i jakie znaczenie mają dla środowiska?

Wymienia i charakteryzuje środowisko życia pierścienic.

Wymienia cechy morfologiczne pierścienic.

Wymienia cechy wspólne tej grupy zwierząt.

Wymienia przystosowania pierścienic do trybu życia.

Obserwuje i rozpoznaje poznanych przedstawicieli pierścienic.

Wymienia znaczenie pierścienic w przyrodzie.

Wymienia znaczenie pierścienic dla człowieka.

Omawia znaczenie pierścienic w przyrodzie.

Omawia znaczenie pierścienic dla człowieka.

Omawia przystosowania pierścienic do trybu życia.

4.

Podsumowanie działu II

wszystkie wymagania 1–3

wszystkie wymagania 1–3

wszystkie wymagania 1–3

wszystkie wymagania 1–3

wszystkie wymagania 1–3

III.

Bezkręgowce, część 2

1.

Gdzie żyją i jak wyglądają stawonogi?

Wymienia środowiska życia stawonogów.

Wymienia rodzaje trybu życia stawonogów.

Wymienia przedstawicieli stawonogów.

Wymienia cechy morfologiczne stawonogów.

Wymienia cechy wspólne tej grupy zwierząt.

Przedstawia i opisuje cechy morfologiczne stawonogów.

Charakteryzuje środowisko życia stawonogów.

Obserwuje i rozpoznaje przedstawicieli stawonogów.

Charakteryzuje tryb życia stawonogów.

2.

Jak stawonogi opanowały różne środowiska?

Wskazuje środowiska życia stawonogów.

Wskazuje tryb życia stawonogów.

Wymienia charakterystyczne cechy morfologiczne stawonogów (np. skrzydła, odnóża kroczne, odnóża gębowe owadów, szczękoczułki i nogogłaszczki pajęczaków, szczypce skorupiaków).

Wymienia cechy adaptacyjne umożliwiające im opanowanie różnych środowisk.

Wymienia cechy adaptacyjne umożliwiające im prowadzenie różnych trybów życia.

Opisuje środowisko życia stawonogów.

Opisuje tryb życia stawonogów.

Przedstawia i opisuje charakterystyczne cechy morfologiczne stawonogów (np. skrzydła, odnóża kroczne, odnóża gębowe owadów, szczękoczułki i nogogłaszczki pajęczaków, szczypce skorupiaków).

Omawia cechy adaptacyjne umożliwiające im opanowanie różnych środowisk.

Omawia cechy adaptacyjne umożliwiające im prowadzenie różnych trybów życia.

3.

Jakie organizmy należą do stawonogów i jaką odgrywają rolę?

Wymienia przedstawicieli stawonogów z uwzględnieniem środowiska i trybu życia.

Wymienia cechy wspólne tej grupy zwierząt.

Wymienia znaczenie stawonogów w przyrodzie.

Wymienia znaczenie stawonogów dla człowieka.

Przedstawia znaczenie stawonogów w przyrodzie.

Przedstawia znaczenie stawonogów dla człowieka.

Obserwuje i rozpoznaje przedstawicieli stawonogów z uwzględnieniem środowiska i trybu życia.

4.

Czym się charakteryzują mięczaki?

Wymienia i charakteryzuje środowisko życia mięczaków (ślimaków, małży i głowonogów).

Wymienia cechy morfologiczne mięczaków (ślimaków, małży i głowonogów).

Charakteryzuje tryb życia mięczaków (ślimaków, małży i głowonogów).

Wymienia cechy wspólne tej grupy zwierząt.

Obserwuje i rozpoznaje przedstawicieli mięczaków (ślimaków, małży i głowonogów).

Wymienia znaczenie mięczaków (ślimaków, małży i głowonogów) w przyrodzie.

Wymienia znaczenie mięczaków (ślimaków, małży i głowonogów) dla człowieka.

Omawia znaczenie mięczaków (ślimaków, małży i głowonogów) w przyrodzie.

Omawia znaczenie mięczaków (ślimaków, małży i głowonogów) dla człowieka.

Wykazuje zależność między budową mięczaków a środowiskiem i trybem życia.

5.

Gdzie spotkamy bezkręgowce w naszym otoczeniu?

Wskazuje na rysunku / schemacie / na podstawie opisu zwierzęta bezkręgowe.

Wymienia cechy charakterystyczne zwierząt bezkręgowych.

Przyporządkowuje organizmy do wybranej grupy bezkręgowców.

Opisuje cechy charakterystyczne zwierząt bezkręgowych.

Wymienia przykłady organizmów bezkręgowych z różnych środowisk (np. występujących na łące, w lesie).

Wyjaśnia na podstawie cech budowy przynależność organizmu do danej grupy bezkręgowców.

Omawia znaczenie na przykładzie organizmu i jego przynależność do wybranego środowiska.

Konstruuje prosty klucz do identyfikacji zwierząt bezkręgowych.

6.

Podsumowanie działu III

wszystkie wymagania 1–5

wszystkie wymagania 1–5

wszystkie wymagania 1–5

wszystkie wymagania 1–5

wszystkie wymagania 1–5

IV.

Kręgowce, część 1

1.

Co ułatwia rybie życie w wodzie?

Rozpoznaje na zdjęciach, schematach itd. przedstawicieli ryb

Przedstawia przy pomocy zdjęć, schematów, przeprowadzonej obserwacji ryb akwariowych itd. cechy wspólne ryb.

Opisuje przy pomocy zdjęć, schematów, przeprowadzonej obserwacji ryb akwariowych itd. przystosowania ryb do życia w wodzie.

Określa zmiennocieplność ryb.

Omawia sposób rozmnażania i rozwój ryb.

2.

Gdzie występują ryby i jakie mają znaczenie?

Wyjaśnia znaczenie ryb dla przyrody.

Wyjaśnia znaczenie ryb dla człowieka.

Wymienia przykłady działań człowieka wpływające na różnorodność ryb.

Rozróżnia działania człowieka wpływające na różnorodność ryb na pozytywne i negatywne.

Omawia działania ochronne człowieka na różnorodność ryb.

3.

Dlaczego płazy to zwierzęta dwuśrodowiskowe?

Rozpoznaje na zdjęciach, schematach, okazach naturalnych w terenie przedstawicieli płazów.

Przedstawia przy pomocy zdjęć, schematów, okazów naturalnych w terenie itd. cechy wspólne płazów.

Opisuje przy pomocy zdjęć, schematów, okazów naturalnych w terenie przystosowania płazów do życia w wodzie i na lądzie.

Określa zmiennocieplność płazów.

Przedstawia sposób rozmnażania i rozwoju płazów.

Wskazuje różnicę między kijanką a dorosłym płazem.

Wskazuje różnice między żabą a ropuchą.

4.

Gdzie występują płazy i jakie mają znaczenie?

Wyjaśnia znaczenie płazów dla przyrody.

Wyjaśnia znaczenie płazów dla człowieka.

Wymienia przykłady działań człowieka wpływające na różnorodność płazów.

Opisuje czynniki zagrażające płazom.

Opisuje sposoby ochrony płazów.

Rozpoznaje i charakteryzuje wybrane gatunki płazów występujących w Polsce.

5.

Jak gady przystosowały się do środowiska lądowego?

Rozpoznaje na zdjęciach, schematach, okazach naturalnych w terenie przedstawicieli gadów.

Przedstawia przy pomocy zdjęć, schematów, okazów naturalnych w terenie itd. cechy wspólne gadów.

Opisuje przy pomocy zdjęć, schematów, okazów naturalnych w terenie przystosowania gadów do życia na lądzie.

Określa zmiennocieplność gadów.

Przedstawia sposób rozmnażania i rozwoju gadów.

6.

Gdzie występują gady i jakie mają znaczenie?

Wyjaśnia znaczenie gadów dla przyrody.

Wyjaśnia znaczenie gadów dla człowieka.

Wymienia przykłady działań człowieka wpływające na różnorodność gadów.

Opisuje czynniki zagrażające gadom.

Opisuje sposoby ochrony gadów.

7.

Podsumowanie działu IV

wszystkie wymagania 1–6

wszystkie wymagania 1–6

wszystkie wymagania 1–6

wszystkie wymagania 1–6

wszystkie wymagania 1–6

V.

Kręgowce, część 2

1.

Jak ptaki przystosowały się do lotu?

Rozpoznaje ptaki np. na rysunku/ fotografii i odróżnia je od innych zwierząt.

Przedstawia cechy charakterystyczne ptaków i wymienia cechy umożliwiające zaklasyfikowanie organizmu do ptaków.

Opisuje przystosowania ptaków do lotu.

Przedstawia ptaki jako zwierzęta stałocieplne.

Omawia sposób rozmnażania i rozwoju ptaków.

Wskazuje na związek budowy kości z przystosowaniem do lotu.

Charakteryzuje oddychanie (wymianę gazową) u ptaków.

Rozpoznaje elementy budowy jaja.

Charakteryzuje, czym jest stałocieplność.

Wskazuje dinozaury jako grupę, z której wywodzą się ptaki.

Wskazuje na związek stałocieplności ptaków ze występowanie w różnych rejonach Ziemi.

Wykazuje związek budowy ptaka z przystosowaniem do lotu.

Wyjaśnia budowę jaja ptaka jako przystosowanie do rozmnażania na lądzie.

Wyjaśnia na czym polega jajorodność.

Odróżnia gniazdowniki od zagniazdowników.

Opisuje typu piór, lotki, sterówki pióra puchowe.

2.

Gdzie występują ptaki i jakie mają znaczenie?

Wskazuje przystosowania ptaków w budowie zewnętrznej do życia w różnych środowiskach.

Na podstawie różnorodności miejsc występowania przedstawia cechy charakterystyczne ptaków.

Wyjaśnia znaczenie ptaków w środowisku.

Wyjaśnia różnorodność środowisk życia ptaków.

Wyjaśnia znaczenie ptaków dla człowieka.

Opisuje przystosowania budowy ptaków do zdobywanie pokarmu.

Wyjaśnia znaczenie ptaków w przyrodzie i ich obecność w różnorodnych łańcuchach pokarmowych.

Wykazuje związek między budową dzioba a rodzajem pobieranego pokarmu.

Przedstawia przykłady działań człowieka wpływające negatywnie na różnorodność ptaków.

Przedstawia przykłady działań człowieka zmierzające do ochrony ptaków.

3.

Dlaczego ssaki mogą żyć niemal w każdym środowisku?

Rozpoznaje na schemacie/fotografii ssaki.

Rozpoznaje przedstawicieli ssaków wśród innych grup zwierząt.

Wymienia cechy charakterystyczne ssaków.

Określa znaczenie skóry w życiu ssaka.

Przedstawia ssaki jako zwierzęta stałocieplne.

Przedstawia sposób rozmnażania i rozwoju ssaków.

Podaje przykłady opieki ssaków nad potomstwem.

Wymienia wytwory skóry ssaków.

Przedstawia wymianę gazową u ssaków.

Wyjaśnia znaczenie stałocieplności w opanowaniu przez ssaki różnych rejonów kuli ziemskiej.

4.

Gdzie występują ssaki i jakie mają znaczenie?

Przedstawia cechy ssaków, które umożliwiają im przystosowanie do życia w różnych środowiskach.

Wyjaśnia znaczenie ssaków w przyrodzie.

Wymienia działania człowieka wpływające na ochronę różnorodności ssaków.

Opisuje znaczenie ssaków dla człowieka.

Wymienia różne rodzaje zębów ssaków i wyjaśnia ich znaczenie w zdobywaniu pokarmu.

Przedstawia zróżnicowanie kończyn ssaków jako przystosowania do trybu życia.

Opisuje przystosowania ssaków do życia w różnych środowiskach.

5.

Gdzie w naszym otoczeniu spotkamy kręgowce?

Rozpoznaje kręgowce występujące w najbliższym otoczeniu.

Rozpoznaje zwierzę należące do wybranej gromady kręgowców (ryby, płazy, gady, ssaki, ptaki).

Wymienia zwierzęta spotykane w lesie.

Wymienia zwierzęta spotykane na polu uprawnym.

Wymienia zwierzęta spotykane w środowisku wodnym.

Charakteryzuję rolę dzików w ekosystemie leśnym.

Rozróżnia sarnę od jelenia.

Rozróżnia zająca od królika.

Rozróżnia czaplę od żurawia.

6.

Podsumowanie działu V

wszystkie wymagania 1–5

wszystkie wymagania 1–5

wszystkie wymagania 1–5

wszystkie wymagania 1–5

wszystkie wymagania 1–5

I.

Hierarchiczna budowa organizmu. Skóra

1.

Hierarchiczna budowa organizmu człowieka

● wymienia w sposób uporządkowany elementy hierarchicznej budowy organizmu człowieka

● wymienia tkanki zwierzęce

● wymienia układy narządów tworzące organizm człowieka

● rozpoznaje tkankę zwierzęcą na schemacie / według opisu

● wskazuje cechy adaptacyjne tkanek do pełnienia określonych funkcji

● obserwuje pod mikroskopem i rozpoznaje tkankę zwierzęcą

● wyjaśnia, w jaki sposób układy narządów współpracują ze sobą w organizmie człowieka, podaje przykłady tych układów

2.

Budowa i funkcje skóry

● wymienia elementy budowy skóry

● wymienia funkcje skóry

● wskazuje na modelu lub schemacie elementy budowy skóry

● opisuje budowę i funkcje poszczególnych elementów skóry

● wyjaśnia związek budowy elementów skóry z pełnionymi przez nie funkcjami

● wyjaśnia, w jaki sposób gruczoły potowe regulują temperaturę ciała człowieka

● wyjaśnia, w jaki sposób naczynia krwionośne reagują na zimno i ciepło

● wyjaśnia, w jaki sposób naczynia krwionośne regulują temperaturę ciała człowieka

3.

Choroby i higiena skóry

● wymienia przykładowe choroby skóry (czerniak, grzybice skóry)

● wymienia zasady higieny skóry

● wymienia zasady profilaktyki chorób skóry

● uzasadnia konieczność wizyty u lekarza w przypadku zauważenia niepokojących zmian na skórze

● opisuje przykładowe choroby skóry (czerniak, grzybice skóry)

● wyjaśnia, w jaki sposób ochronić się przed czerniakiem i grzybicą skóry

● wyjaśnia związek między nadmierną ekspozycją na promieniowanie UV a ryzykiem wystąpienia choroby nowotworowej skóry

4.

Podsumowanie działu I

wszystkie wymagania 1–3

wszystkie wymagania 1–3

wszystkie wymagania 1–3

wszystkie wymagania 1–3

wszystkie wymagania 1–3

II.

Układ ruchu

1.

Układ ruchu. Budowa i funkcje szkieletu

● wymienia części układu ruchu, rozróżnia część czynną i część bierną

● wymienia najważniejsze funkcje szkieletu

● wskazuje na modelu lub rysunku części szkieletu człowieka

● wyjaśnia różnicę między częścią czynną a częścią bierną układu ruchu

● określa funkcje szkieletu kończyn z obręczami i szkieletu osiowego

● podaje przykłady części szkieletu i elementu, który ochrania

● wyjaśnia związek między częścią szkieletu a pełnioną przez nie funkcją

2.

Budowa i funkcje szkieletu osiowego

● wymienia funkcje szkieletu osiowego

● podaje nazwy elementów szkieletu osiowego

● opisuje funkcje szkieletu osiowego

● wskazuje na modelu lub schemacie elementy wchodzące w skład szkieletu osiowego

● wykazuje związek między budową a funkcją szkieletu osiowego

● wymienia kości wchodzące w skład mózgoczaszki i twarzoczaszki

● wymienia odcinki kręgosłupa

● rozpoznaje kręgi piersiowy i lędźwiowy

● charakteryzuje poszczególne odcinki kręgosłupa

● omawia budowę klatki piersiowej oraz przedstawia jej funkcje

● wskazuje różnice w budowie między kręgiem piersiowym a kręgiem lędźwiowym

● opisuje sposób łączenia się kości mózgoczaszki oraz wykazuje związek z pełnioną przez nie funkcją

3.

Szkielet kończyn i ich obręczy

● podaje nazwy obręczy

● podaje funkcje szkieletu obręczy i kończyn

● opisuje połączenie kończyny ze szkieletem osiowym

● wskazuje na modelu lub schemacie elementy szkieletu kończyn i ich obręczy

● podaje nazwy elementów szkieletu kończyn oraz obręczy

● tworzy model szkieletu ze schematów / modeli poszczególnych kości

● wykazuje związek między budową kości kończyny górnej a jej funkcją

● rozpoznaje wybrane modele kości i klasyfikuje je do odpowiedniego szkieletu kończyny

4.

Budowa kości

● opisuje budowę zewnętrzną i budowę wewnętrzną kości

● określa funkcje kości

● rozróżnia rodzaje kości

● wskazuje na schemacie / planszy lub modelu różne rodzaje kości

● określa funkcje tkanki chrzęstnej i tkanki kostnej, a także ich znaczenie dla prawidłowego funkcjonowania kości

● wykazuje związek między właściwościami fizycznymi kości a ich funkcjami

5.

Praca mięśni szkieletowych

● podaje nazwy elementów budujących mięsień szkieletowy

● rozpoznaje elementy mięśnia szkieletowego na schemacie lub modelu

● opisuje pracę mięśni szkieletowych z uwzględnieniem skurczu i rozkurczu

● wykazuje znaczenie stawu dla wykonywania ruchu

● przedstawia współdziałanie układu szkieletowego i układu mięśniowego, czyli mięśni, ścięgien, kości i stawów, w wykonywaniu ruchów

● wyjaśnia mechanizm antagonistycznej pracy mięśni na przykładzie kończyny górnej

6.

Choroby i higiena układu ruchu

● określa, czy aktywność fizyczna wpływa na prawidłowy rozwój układu ruchu

● podaje zasady profilaktyki skrzywień kręgosłupa

● podaje przykłady aktywności fizycznej, wpływające na prawidłowy rozwój układu ruchu

● analizuje wpływ aktywności fizycznej na prawidłową budowę i funkcjonowanie układu ruchu

● uzasadnia potrzebę racjonalnej aktywności ruchowej w zachowaniu zdrowia i sprawności fizycznej przez całe życie

7.

Podsumowanie działu II

wszystkie wymagania 1–6

wszystkie wymagania 1–6

wszystkie wymagania 1–6

wszystkie wymagania 1–6

wszystkie wymagania 1–6

III.

Układ pokarmowy

1.

Składniki pokarmowe: białka, cukry, tłuszcze

● wymienia składniki odżywcze

● podaje źródła pokarmowe białek, cukrów i tłuszczów

● wskazuje znaczenia białek, cukrów i tłuszczów dla prawidłowego funkcjonowania organizmu

● różnicuje źródła białek oraz źródeł tłuszczów

● opisuje znaczenia białek, cukrów i tłuszczów

● przedstawia wpływ białek, cukrów i tłuszczów na prawidłowe funkcjonowanie organizmu

● przedstawia wnioski z doświadczenia badającego obecność skrobi w wybranych produktach spożywczych*

*Rekomendacja w „Warunkach i sposobie realizacji PP” – ale usunięte z treści nauczania PP

● wykazuje związek między spożywaniem owoców i warzyw z odpowiednią ilością błonnika pokarmowego a zdrowiem

● przeprowadza doświadczenie badające obecność skrobi w wybranych produktach spożywczych*

*Rekomendacja w „Warunkach i sposobie realizacji PP” – ale usunięte z treści nauczania PP

2.

Sole mineralne, witaminy i woda

● podaje źródła pokarmowe soli mineralnych (magnezu, wapnia, żelaza)

● wymienia źródła pokarmowe witamin (A, D, K, C, B₆ i B₁₂)

● wskazuje znaczenia witamin (A, D, K, C, B₆ i B₁₂) i soli mineralnych (magnezu, wapnia, żelaza) dla prawidłowego funkcjonowania organizmu

● wymienia funkcje wody w organizmie

● opisuje znaczenia wybranych witamin i soli mineralnych dla prawidłowego funkcjonowania organizmu

● określa potrzebę suplementacji witaminowej w uzasadnionych przypadkach

● wykazuje zależność między spożywanymi produktami a niedoborem soli mineralnych oraz witamin w organizmie

3.

Budowa układu pokarmowego

● rozpoznaje elementy budowy układu pokarmowego na schemacie / modelu / według opisu

● wskazuje rodzaje zębów

● wymienia elementy budowy układu pokarmowego

● określa znaczenie zębów w obróbce pokarmu

● wskazuje funkcje poszczególnych elementów układu pokarmowego

● omawia funkcje poszczególnych elementów układu pokarmowego

● opisuje wpływ budowy jelita cienkiego na proces wchłaniania pokarmu

● określa związek budowy narządu układu pokarmowego z pełnioną przez niego funkcją

4.

Trawienie pokarmu

● wskazuje miejsca trawienia pokarmu

● podaje miejsce wchłaniania białek, cukrów i tłuszczów

● omawia rolę gruczołów trawiennych w procesie trawienia pokarmu

● wyjaśnia pojęcie trawienia pokarmu

● wskazuje miejsca trawienia białek

● wskazuje miejsca trawienie cukrów

● wskazuje miejsce trawienia tłuszczów

● określa związek budowy narządów układu pokarmowego uczestniczących w trawieniu z procesem trawienia jako pełnioną przez nie funkcją

● opisuje działanie żółci i proces emulgacji tłuszczów

● omawia wpływ enzymów śliny na trawienie cukrów złożonych

5.

Choroby i higiena układu pokarmowego

● wymienia zasady prawidłowego odżywiania się

● wymienia wpływ czynników (płeć, wiek, aktywność fizyczna, stan zdrowia, rodzaj wykonywanej pracy) na potrzebną ilość spożywanego pokarmu

● podaje zasady profilaktyki wybranych chorób układu pokarmowego (próchnica, rak jelita grubego, WZW typu A, B, C)

● opisuje zasady higieny układu pokarmowego

● wymienia zaburzenia związane z obniżeniem masy ciała

● wymienia objawy wybranych chorób układu pokarmowego (próchnicy, raka jelita grubego, WZW typu A, B, C)

● omawia zasady dobierania produktów pokarmowych z uwzględnieniem talerza zdrowego żywienia lub piramidy zdrowego żywienia i stylu życia

● przedstawia rolę błonnika pokarmowego w prawidłowym funkcjonowaniu układu pokarmowego

● przedstawia konsekwencje niewłaściwego odżywiania się

● omawia zaburzenia związane z obniżeniem masy ciała

● przedstawia sposoby uniknięcia chorób układu pokarmowego

● omawia skutki niezdrowego stylu życia

6.

Podsumowanie działu III

wszystkie wymagania 1–5

wszystkie wymagania 1–5

wszystkie wymagania 1–5

wszystkie wymagania 1–5

wszystkie wymagania 1–5

IV.

Układ oddechowy

1.

Budowa i funkcje układu oddechowego

● rozpoznaje elementy budowy układu oddechowego na schemacie / modelu / według opisu

● wymienia elementy budowy układu oddechowego

● wskazuje funkcje poszczególnych elementów układu oddechowego

● omawia proces wydawania dźwięku

● opisuje funkcje poszczególnych elementów układu oddechowego

● określa rolę nagłośni

● omawia budowę płuc

● określa związek między budową a funkcją poszczególnych narządów układu oddechowego

2.

Funkcja tlenu w organizmie

● podaje definicję wymiany gazowej

● podaje definicję oddychania komórkowego

● wskazuje miejsca wymiany gazowej

● przedstawia mechanizm wentylacji płuc

● wymienia substraty i produkty oddychania komórkowego

● opisuje proces wentylacji płuc

● wskazuje miejsce oddychania komórkowego

● podaje różnice między oddychaniem a wymianą gazową

● wyciąga wnioski na podstawie doświadczenia badającego obecność dwutlenku węgla oraz pary wodnej w wydychanym powietrzu

● omawia proces oddychania komórkowego

● wykazuje różnice między składem powietrza wdychanego a powietrza wydychanego

● planuje i przeprowadza doświadczenie badające obecność dwutlenku węgla oraz pary wodnej w wydychanym powietrzu

● przeprowadza i omawia doświadczenie badające wpływ wysiłku fizycznego na częstość oddechu*

*Rekomendacja w „Warunkach i sposobie realizacji PP” – ale usunięte z treści nauczania PP

3.

Choroby i higiena układu oddechowego

● wymienia zasady higieny układu oddechowego

● podaje przykłady chorób układu oddechowego (rak płuca, angina, gruźlica)

● wyjaśnia pojęcie profilaktyka

● porównuje palenie czynne i palenie bierne

● wymienia negatywne skutki palenia papierosów oraz zanieczyszczeń powietrza

● wyjaśnia wpływ palenia papierosów oraz zanieczyszczeń powietrza na układ oddechowy

● wymienia czynniki wywołujące raka płuca, anginę, gruźlicę

● opisuje wybrane choroby układu oddechowego (rak płuca, angina, gruźlica)

● omawia sposoby uniknięcia chorób układu oddechowego

4.

Podsumowanie działu IV

wszystkie wymagania 1–3

wszystkie wymagania 1–3

wszystkie wymagania 1–3

wszystkie wymagania 1–3

wszystkie wymagania 1–3

V.

Układ krążenia i odporność

1.

Skład i funkcje krwi

● wymienia główne składniki krwi (elementy morfotyczne, osocze)

● wymienia grupy krwi w układzie AB0 oraz Rh

● wyjaśnia pojęcie transfuzji krwi

● wskazuje funkcje poszczególnych elementów krwi

● wyjaśnia pojęcie antygen

● na podstawie tabeli wskazuje uniwersalnego dawcę i uniwersalnego biorcę krwi

● opisuje funkcje poszczególnych składników krwi

● wyjaśnia proces aglutynacji

● omawia zależność między dawcą a biorcą krwi względem czynnika Rh

● opisuje proces transfuzji krwi

● omawia zależność między dawcą a biorcą krwi w układzie AB0

● podaje konsekwencje nieprawidłowej transfuzji krwi

● wykazuje związek między budową erytrocytu a pełnioną przez niego funkcją

● na podstawie antygenów na erytrocytach oraz obecności przeciwciał w osoczu przedstawia uniwersalnego dawcę i uniwersalnego biorcę

2.

Budowa układu krwionośnego

● wymienia elementy układu krwionośnego

● wymienia rodzaje naczyń krwionośnych

● przedstawia funkcje układu krwionośnego

● wskazuje na schemacie / według opisu naczynia krwionośne

● omawia funkcje poszczególnych elementów układu krwionośnego

● przedstawia rolę zastawek w naczyniach krwionośnych

● wykazuje różnice w budowie naczyń krwionośnych

3.

Budowa i działanie serca

● rozpoznaje serce i określa jego położenie w ciele człowieka

● wymienia elementy budowy serca (przedsionki i komory serca)

● podaje nazwy zastawek serca i wyjaśnia ich działanie

● opisuje kierunek przepływu krwi przez serce

● określa wpływ różnych czynników na pracę serca

● wyjaśnia funkcje przedsionków, komór, żył i tętnic

● opisuje elementy budowy serca: przedsionki, komory, zastawki, naczynia wieńcowe, z uwzględnieniem ich roli

● wymienia badania wykonywane w diagnostyce chorób serca

● podaje właściwości tkanki mięśniowej budującej serce

● określa etapy pracy serca

4.

Przepływ krwi przez ciało człowieka

● opisuje na schemacie drogę krwi w ciele człowieka

● wskazuje miejsca wymiany gazowej podczas krążenia krwi

● wyjaśnia powiązanie układu oddechowego z układem krwionośnym

● wyjaśnia wymianę gazową w obiegu krwi

● wyjaśnia, co to jest puls i ciśnienie krwi, z przedstawieniem sposobu ich badania w praktyce

● planuje i przeprowadza doświadczenia związane z pomiarem tętna i ciśnienia krwi*

*Rekomendacja w „Warunkach i sposobie realizacji PP” – ale usunięte z treści nauczania PP

● wyjaśnia związek pracy serca ze zmianą tętna i ciśnienia krwi

5.

Choroby i higiena układu krwionośnego

● określa, że dieta i aktywność fizyczna mają wpływ na układ krwionośny

● podaje zasady profilaktyki chorób układu krążenia (miażdżyca, nadciśnienie tętnicze, zawał serca)

● wymienia sposoby profilaktyki wybranych chorób układu krążenia (miażdżyca, nadciśnienie tętnicze, zawał serca)

● podaje wartości prawidłowego ciśnienia krwi

● przedstawia znaczenie aktywności fizycznej i prawidłowej diety we właściwym funkcjonowaniu układu krwionośnego

● wskazuje czynniki zwiększające i zmniejszające ryzyko zachorowania na choroby układu krwionośnego

● podaje przykłady właściwej i niewłaściwej diety, wpływającej na zdrowie i choroby układu krążenia

● uzasadnia zależność między pracą serca a wysiłkiem fizycznym

● wyjaśnia, dlaczego okresowe wykonywanie badań kontrolnych jest ważne dla naszego zdrowia

● określa przyczyny nadciśnienia tętniczego

● wyjaśnia, jak dochodzi do zawału serca i udaru mózgu

● uzasadnia konieczność okresowego wykonywania podstawowych badań kontrolnych krwi, pomiaru tętna i ciśnienia krwi

● uzasadnia związek między właściwym odżywianiem się, aktywnością fizyczną a zmniejszonym ryzykiem rozwoju chorób układu krwionośnego

6.

Budowa i działanie układu limfatycznego

● określa, czym są węzły chłonne

● rozpoznaje na schemacie węzły chłonne

● wymienia funkcje układu limfatycznego

● określa funkcje węzłów chłonnych

● opisuje budowę węzłów chłonnych

● wskazuje na powiazanie między lokalizacją węzłów chłonnych a ich funkcją

7.

Działanie układu odpornościo-wego

● wyjaśnia, co to jest odporność organizmu

● podaje przykłady odporności wrodzonej i nabytej

● rozróżnia odporność wrodzoną i nabytą

● opisuje działanie szczepionki

● podaje przykłady szczepień obowiązkowych i nieobowiązkowych oraz ocenia ich znaczenie

● wyjaśnia naturalne mechanizmy odporności nabytej biernej i czynnej

● uzasadnia konieczność stosowania obowiązkowych szczepień

8.

Zaburzenia pracy układu odpornościo-wego

● wyjaśnia pojęcie transplantacja

● wymienia alergię jako zaburzenie pracy układu odpornościowego

● omawia znaczenie przeszczepów narządów w sytuacji ratowania życia ludzkiego

● wyjaśnia pojęcie alergia oraz tłumaczy reakcję układu odpornościowego na alergen

● określa, czym jest AIDS i wyjaśnia wpływ tej choroby na układ odpornościowy

● wyjaśnia, na czym polega transplantacja

● podaje przykłady mechanizmów odporności skierowanej przeciwko konkretnemu antygenowi oraz przykłady mechanizmów, które działają ogólnie

● wyjaśnia, na czym polega zgodność tkankowa organizmu

● uzasadnia potrzebę pozyskiwania narządów do transplantacji oraz deklaracji zgody na pobranie narządów po śmierci

● wyjaśnia, dlaczego niektóre przeszczepy są odrzucane przez organizm biorcy

9.

Podsumowanie działu V

wszystkie wymagania 1–8

wszystkie wymagania 1–8

wszystkie wymagania 1–8

wszystkie wymagania 1–8

wszystkie wymagania 1–8

VI.

Układ moczowy

1.

Budowa i funkcje układu moczowego

● wyjaśnia istotę procesu wydalania

● wymienia substancje, które są wydalane z organizmu (mocznik, dwutlenek węgla, woda)

● wymienia narządy biorące udział w wydalaniu

● wskazuje na schemacie elementy układu moczowego

● wymienia funkcje układu moczowego

● omawia funkcje poszczególnych elementów układu moczowego

● wyjaśnia, czym jest nefron

● omawia budowę nerki

● wskazuje na schemacie elementy budowy anatomicznej nerki w przekroju podłużnym

2.

Choroby i higiena układu moczowego

● wymienia przykładowe choroby układu moczowego (zakażenia dróg moczowych, kamica nerkowa)

● wymienia zasady higieny układu moczowego

● wymienia zasady profilaktyki chorób układu moczowego

● charakteryzuje wybrane choroby układu moczowego (zakażenia dróg moczowych, kamica nerkowa)

● przedstawia znaczenie badania moczu w diagnostyce zakażeń układu moczowego, kamicy nerkowej i cukrzycy

● analizuje skład i parametry moczu na podstawie wyników przykładowych badań moczu

● wyjaśnia, w jaki sposób pokarmy z wysoką zawartością soli wpływają na funkcjonowanie układu moczowego

3.

Podsumowanie działu VI

wszystkie wymagania 1–2

wszystkie wymagania 1–2

wszystkie wymagania 1–2

wszystkie wymagania 1–2

wszystkie wymagania 1–2

VII.

Układ nerwowy

1.

Budowa i podział układu nerwowego

● wymienia części budujące układ nerwowy

● wymienia funkcje układu nerwowego

● wskazuje na rysunku lub modelu elementy układu nerwowego

● rozpoznaje na podstawie opisu, schematu / rysunku lub pod mikroskopem tkankę nerwową

● opisuje budowę układu nerwowego

● omawia różnice między ośrodkowym układem nerwowym a obwodowym układem nerwowym

● omawia budowę i funkcję elementów komórki nerwowej

● wyjaśnia, w jaki sposób przepływa impuls nerwowy przez komórki nerwowe

2.

Działanie ośrodkowego układu nerwowego

● wymienia elementy budujące ośrodkowy układ nerwowy

● wymienia elementy mózgowia

● wymienia funkcje ośrodkowego układu nerwowego

● wymienia funkcje mózgu

● wymienia funkcje móżdżku

● wymienia funkcje pnia mózgu

● wymienia funkcje rdzenia kręgowego

● wskazuje elementy budowy ośrodkowego układu nerwowego na modelu lub rysunku

● opisuje budowę i funkcje mózgowia

● wymienia płaty kory mózgowej

● wskazuje na schemacie lub modelu płaty kory mózgowej

● omawia funkcje płatów kory mózgowej

● uzasadnia, dlaczego procesy oddychania, trawienia, pracy serca są koordynowane niezależnie od woli człowieka

● opisuje budowę rdzenia kręgowego

3.

Funkcjonowa-nie obwodowego układu nerwowego

● wymienia elementy budujące obwodowy układ nerwowy

● wymienia funkcje obwodowego układu nerwowego

● wymienia rodzaje odruchów

● wskazuje na rysunku lub modelu elementy obwodowego układu nerwowego

● wymienia elementy łuku odruchowego

● wykonuje doświadczenie i obserwuje mechanizm działania odruchu kolanowego

● wymienia przykłady odruchów warunkowych i bezwarunkowych

● opisuje działanie łuku odruchowego

● wyjaśnia, na czym polega współdziałanie ośrodkowego układu nerwowego i obwodowego układu nerwowego

● analizuje doświadczenie dotyczące mechanizmu działania odruchu kolanowego i formułuje wniosek z niego

4.

Choroby i higiena układu nerwowego

● wymienia skutki stresu długotrwałego

● wyjaśnia, czym jest uzależnienie

● wymienia substancje psychoaktywne

● wymienia sposoby radzenia sobie ze stresem

● wymienia skutki niedoboru snu

● wymienia zasady zdrowego zasypiania

● analizuje wpływ stresu na organizm

● wyjaśnia, jakie jest znaczenie snu dla prawidłowego funkcjonowania układu nerwowego

● wyjaśnia negatywny wpływ substancji psychoaktywnych (alkoholu, narkotyków, środków dopingujących, nikotyny i e-papierosów, dopalaczy) na funkcjonowanie układu nerwowego

● wyjaśnia negatywny wpływ nadużywania kofeiny i niektórych leków na funkcjonowanie układu nerwowego

5.

Podsumowanie działu VII

wszystkie wymagania 1–4

wszystkie wymagania 1–4

wszystkie wymagania 1–4

wszystkie wymagania 1–4

wszystkie wymagania 1–4

VIII.

Narządy zmysłów

1.

Zmysły i ich narządy. Smak, węch, dotyk

● wskazuje umiejscowienie receptorów zmysłu smaku, węchu i dotyku

● wyjaśnia, co to są zmysły, receptory

● uzasadnia znaczenie ostrzegawczej roli zmysłów

● planuje i przeprowadza doświadczenie sprawdzające gęstość rozmieszczenia receptorów w skórze różnych części ciała

●

● wyróżnia rodzaje zmysłów z określeniem ich roli w życiu człowieka

●

● interpretuje wyniki doświadczeń badających wrażliwość wybranych komórek zmysłowych

● wyjaśnia rolę narządów zmysłów w odbieraniu bodźców z otoczenia

● wyjaśnia zagrożenia wynikające ze zjawiska adaptacji węchu

2.

Powstawanie obrazu w oku

● rozpoznaje elementy budowy oka

● przedstawia funkcje elementów budowy oka

● wyjaśnia, jak powstaje obraz w oku

●

● analizuje budowę oka i rolę jego części w procesie widzenia

● wyjaśnia, w jaki sposób obraz obiektu powstaje na siatkówce oka oraz jego interpretację w mózgu

● przeprowadza obserwację wykazującą obecność tarczy nerwu wzrokowego*

*Rekomendacja w „Warunkach i sposobie realizacji PP” – ale usunięte z treści nauczania PP

3.

Działanie narządu słuchu i równowagi

● rozpoznaje elementy budowy ucha

● omawia funkcje ucha

● uzasadnia konieczność higieny narządu słuchu

● przedstawia funkcje elementów ucha w odbieraniu bodźców dźwiękowych

● określa przebieg fali dźwiękowej w uchu i powstawanie wrażeń słuchowych

● analizuje budowę oraz rolę ucha wewnętrznego jako narządu słuchu i równowagi

● wykazuje związek budowy ucha z pełnioną funkcją

4.

Choroby i higiena oka oraz ucha

● wymienia wady wzroku (krótkowzroczność, dalekowzroczność )

● definiuje, czym jest hałas

● omawia zasady higieny narządu wzroku

● wymienia dźwięki szkodliwe dla uszu

● omawia przyczyny powstawania wad wzroku (krótkowzroczność, dalekowzroczność )

● omawia sposoby korygowania wad wzroku (krótkowzroczność, dalekowzroczność )

● wyjaśnia wpływ hałasu na zdrowie człowieka

5.

Podsumowanie działu VIII

wszystkie wymagania 1–4

wszystkie wymagania 1–4

wszystkie wymagania 1–4

wszystkie wymagania 1–4

wszystkie wymagania 1–4

IX.

Układ hormonalny

1.

Budowa i funkcjonowanie układu hormonalnego

● wyjaśnia, co to jest gruczoł dokrewny, hormon

● wymienia gruczoły dokrewne (przysadka mózgowa, tarczyca, trzustka, nadnercza, jądra i jajniki) i wskazuje ich lokalizację w organizmie człowieka

● przedstawia znaczenie hormonów

● wyjaśnia rolę hormonów jako chemicznych przekaźników

● wskazuje cechy wspólne oraz różnice między układem nerwowym a układem hormonalnym

2.

Rola wybranych gruczołów układu hormonalnego

● przedstawia ogólnie rolę gruczołów dokrewnych

● wymienia nazwy hormonów i podaje, przez które gruczoły dokrewne są wydzielane

● przedstawia rolę wybranych gruczołów dokrewnych

● wymienia hormony płciowe i określa ich znaczenie

● wyjaśnia antagonizm działania insuliny i glukagonu w regulacji stężenia glukozy we krwi

3.

Zaburzenia pracy układu hormonalnego

● podaje przykłady negatywnych skutków działania hormonów (nadmiar i niedobór hormonów)

● wymienia przykłady chorób związanych z nieprawidłowym działaniem gruczołów dokrewnych

● podaje przykład badań kontrolnych sprawdzających działanie układu hormonalnego

● określa skutki nieprawidłowego wydzielania hormonów przez gruczoły dokrewne

● opisuje na wybranym przykładzie negatywne skutki nieprawidłowego działania gruczołu dokrewnego

4.

Podsumowanie działu IX

wszystkie wymagania 1–4

wszystkie wymagania 1–4

wszystkie wymagania 1–4

wszystkie wymagania 1–4

wszystkie wymagania 1–4

X.

Układ rozrodczy

1.

Męski układ rozrodczy

● wyjaśnia, czym jest rozmnażanie płciowe

● określa rolę męskiego układu rozrodczego

● wymienia narządy męskiego układu rozrodczego i wskazuje ich lokalizację na schemacie

● rozróżnia i wskazuje na schemacie zewnętrzne i wewnętrzne męskie narządy płciowe

● określa rolę męskich zewnętrznych i wewnętrznych narządów płciowych

● określa znaczenie męskiej komórki rozrodczej w procesie zapłodnienia

2.

Żeński układ rozrodczy

● określa rolę żeńskiego układu rozrodczego

● wymienia narządy żeńskiego układu rozrodczego i wskazuje ich lokalizację na schemacie

● rozróżnia i wskazuje na schemacie zewnętrzne i wewnętrzne żeńskie narządy płciowe

● określa rolę żeńskich zewnętrznych i wewnętrznych narządów płciowych

● określa znaczenie żeńskiej komórki rozrodczej w procesie zapłodnienia

3.

Cykl miesiączkowy

● wymienia etapy cyklu miesiączkowego kobiety

● wymienia hormony związane z cyklem miesiączkowym

● opisuje etapy cyklu miesiączkowego kobiety

● określa funkcję hormonów związanych z cyklem miesiączkowym

● określa rolę cyklu miesiączkowego kobiety i wskazuje dni płodne na podstawie schematycznego cyklu miesiączkowego

● przedstawia konsekwencje zapłodnienia, jak i jego braku dla przebiegu cyklu miesiączkowego

4.

Choroby i higiena układu rozrodczego

● definiuje pojęcie choroby przenoszone drogą płciową

● wymienia podstawowe zasady higieny układu rozrodczego

● wymienia podstawowe zasady profilaktyki chorób przenoszonych drogą płciową

● przedstawia podstawowe zasady higieny układu rozrodczego

● przedstawia podstawowe zasady profilaktyki chorób przenoszonych drogą płciową

● uzasadnia konieczność wykonywania badań kontrolnych jako skutecznej formy profilaktyki raka piersi, szyjki macicy czy prostaty

5.

Rozwój od poczęcia do narodzin

● definiuje pojęcia: zygota, zarodek i płód

● definiuje pojęcie zapłodnienie

● wymienia etapy rozwoju przedurodzeniowego człowieka

● wymienia czynniki wpływające negatywnie na ciążę

● określa znaczenie i przebieg zapłodnienia

● rozróżnia pojęcia: zygota, zarodek i płód

● charakteryzuje etapy rozwoju przedurodzeniowego człowieka

● rozróżnia rozwój zarodkowy i rozwój płodowy

● określa znaczenie błon płodowych, łożyska oraz pępowiny dla rozwoju człowieka

● podaje cechy porodu

6.

Od narodzin do starości

● wyjaśnia pojęcie dojrzewania człowieka

● wymienia etapy rozwoju człowieka od narodzin do śmierci

● uzasadnia dojrzewanie jako etap rozwoju człowieka

● charakteryzuje etapy rozwoju człowieka od narodzin do śmierci

● przedstawia cechy fizycznego, psychicznego i społecznego dojrzewania człowieka

7.

Podsumowanie działu X

wszystkie wymagania 1–7

wszystkie wymagania 1–7

wszystkie wymagania 1–7

wszystkie wymagania 1–7

wszystkie wymagania 1–7

XI.

Homeostaza

1.

Organizm jako całość

● określa, czy można bez wyraźnej potrzeby przyjmować leki ogólnodostępne i suplementy

● określa znaczenie współdziałania narządów i układów narządów w prawidłowym funkcjonowaniu organizmu

● analizuje informacje dołączane do leków

● wyjaśnia, dlaczego nie należy bez wyraźnej potrzeby przyjmować leków ogólnodostępnych i suplementów

● uzasadnia, że antybiotyki i inne leki należy stosować zgodnie z zaleceniem lekarza (dawka, godziny przyjmowania leku i długość kuracji)

● omawia zjawisko antybiotykooporności

2.

Parametry życiowe zdrowego człowieka

● wymienia układ narządów, który kontroluje utrzymanie równowagi wewnętrznej organizmu

● wymienia reakcje organizmu związane z za niską temperaturą ciała

● wymienia reakcję organizmu związane z za wysoką temperaturą ciała

● wymienia reakcje organizmu związane z niedoborem wody

● wymienia reakcje organizmu związane z nadmiarem wody

● wymienia reakcje organizmu na za niskie stężenie glukozy we krwi

● wymienia reakcje organizmu na za wysokie stężenie glukozy we krwi

● opisuje rolę układu nerwowego w utrzymaniu homeostazy

● analizuje współdziałanie poszczególnych układów narządów w utrzymaniu ilości wody w organizmie na określonym poziomie

● analizuje współdziałanie poszczególnych układów narządów w utrzymaniu poziomu glukozy we krwi na określonym poziomie

● analizuje współdziałanie poszczególnych układów narządów w utrzymaniu temperatury ciała na określonym poziomie

● analizuje współdziałanie poszczególnych układów narządów w utrzymaniu wybranych parametrów środowiska wewnętrznego na określonym poziomie (temperatura, poziom glukozy we krwi, ilość wody w organizmie)

3.

Podsumowanie działu XI

wszystkie wymagania 1–2

wszystkie wymagania 1–2

wszystkie wymagania 1–2

wszystkie wymagania 1–2

wszystkie wymagania 1–2

ocena dopuszczająca

ocena dostateczna

ocena dobra

ocena bardzo dobra

ocena celująca

Uczeń:

I.

Podstawy dziedziczenia

1.

Rola DNA w dziedziczeniu cech

– wskazuje materiał genetyczny, jako nośnik informacji genetycznej

– wymienia wybrane cechy dziedziczne człowieka

– podaje nazwę nauki zajmującej się dziedziczenie cech i zmiennością organizmów

– wskazuje jądro komórkowe, jako miejsce przechowywania DNA w komórce człowieka

– wymienia wybrane cechy nabyte człowieka

– wymienia wybrane dziedziny nauki, w których wykorzystywana jest wiedza genetyczna

– wskazuje różnice między cechami dziedzicznymi a nabytymi

– opisuje cechy gatunkowe człowieka

– opisuje rolę DNA, jaką odgrywa w procesie dziedziczenia cech

– przedstawia wybrane cechy indywidualne człowieka

– opisuje zmienność organizmów jako zmiany w DNA oraz wpływ środowiska

– omawia sposoby wykorzystania wiedzy genetycznej w różnych dziedzinach nauki

2.

Budowa materiału genetycznego

– wskazuje na schemacie / rysunku nukleotyd, podwójną helisę, chromosom

– podaje nukleotyd jako jednostkę budującą DNA

– przedstawia definicję chromosomu

– wymienia elementy wchodzące w skład nukleotydu

– podaje definicję genu

– wymienia nazwy zasad azotowych DNA

– podaje liczbę chromosomów znajdujących się w komórce ciała człowieka

– rysuje schemat nukleotydu i podaje nazwy elementów wchodzących w jego skład

– wskazuje na schemacie / rysunku chromosomu centromer i ramiona chromosomu

– opisuje strukturę DNA

– omawia budowę chromosomu

– wyjaśnia, skąd pochodzą chromosomy w komórce ciała człowieka

3.

Mechanizm kopiowania DNA

– podaje definicję reguły komplementarności

– podaje definicję procesu replikacji

– na schemacie / rysunku przedstawia regułę komplementarności

– opisuje budowę chromosomu po zajściu procesu replikacji

– omawia proces replikacji

– wyjaśnia znaczenie reguły komplementarności i jej wpływ na prawidłowość procesu replikacji

– opisuje proces replikacji na stworzonym przez siebie schemacie

4.

Znaczenie podziałów komórkowych

– podaje biologiczne znaczenia mitozy

– podaje biologiczne znaczenia mejozy

– przedstawia schematyczny przebieg powstawania choroby nowotworowej

– rozróżnia komórki na podstawie ilości materiału genetycznego (komórki diploidalne, komórki haploidalne)

– podaje wpływ mejozy na zmienność genetyczną

– opisuje znaczenia mitozy

– opisuje znaczenia mejozy

– omawia wpływ mitozy i mejozy na rozwój człowieka

– przedstawia efekt końcowy mitozy i mejozy (liczba powstałych komórek oraz zawartość materiału genetycznego w komórkach)

– podaje różnice między mitozą a mejozą

– opisuje przebieg rekombinacji genetycznej mającej wpływ na zmienność genetyczną

5.

Podsumowanie działu I

Wszystkie wymagania z działu

Wszystkie wymagania z działu

Wszystkie wymagania z działu

Wszystkie wymagania z działu

Wszystkie wymagania z działu

II.

Dziedziczenie cech

6.

Dziedziczenie podstawowych cech człowieka

– przedstawia podstawowe pojęcia genetyki (fenotyp, genotyp, gen, allel)

– przedstawia podstawowe pojęcia genetyki (homozygota, heterozygota, dominacja, recesywność)

– wymienia cechy dominujące i recesywne

– przedstawia dziedziczenie jednogenowe

– rozróżnia fenotyp od genotypu

– wyjaśnia różnicę między cechami dominującymi a recesywnymi

– wyjaśnia zasady dziedziczenia jednogenowego

– rozwiązuje krzyżówki genetyczne (jednogenowe)

7.

Dziedziczenie grup krwi u człowieka

– wymienia fenotypy osób z czynnikiem Rh i danymi grupami krwi układu AB0

– przedstawia genotypy osób z czynnikiem Rh

– przedstawia genotypy osób z daną grupą krwi układu AB0

– przedstawia dziedziczenie czynnika Rh i grup krwi

– wyjaśnia dziedziczenie czynnika Rh u człowieka

– wyjaśnia dziedziczenie grup krwi u człowieka

– rozwiązuje krzyżówki genetyczne

8.

Dziedziczenie płci u człowieka

– podaje nazwy chromosomów (autosomalne i płci)

– rozróżnia chromosomy autosomalne i płci

– przedstawia genotypy kobiety i mężczyzny

– przedstawia dziedziczenie płci u człowieka

– rozwiązuje krzyżówki genetyczne

9.

Rola mutacji genetycznej

– określa, czym jest mutacja

– rozróżnia rodzaje mutacji

– podaje czynniki mutagenne jako możliwą przyczynę mutacji

– wymienia możliwe przyczyny występowania mutacji (mutacje spontaniczne i wywołane przez czynniki mutagenne)

– podaje przykłady chorób genetycznych człowieka warunkowanych mutacjami (mukowiscydoza, zespół Downa)

– wymienia skutki mutacji genowych i chromosomowych

– omawia skutki mutacji genowych i chromosomowych

10.

Podsumowanie działu II

Wszystkie wymagania z działu

Wszystkie wymagania z działu

Wszystkie wymagania z działu

Wszystkie wymagania z działu

Wszystkie wymagania z działu

III.

Ewolucja życia

11.

ewolucja – teoria z wieloma dowodami

– wyjaśnia pojęcie ewolucji

– wymienia dowody ewolucji

– rozróżnia typy ewolucji

– wymienia przykłady narządów homologicznych i analogicznych

– przedstawia źródła wiedzy o przebiegu ewolucji

– wymienia narządy szczątkowe człowieka

– omawia dowody ewolucji

– rozróżnia przykłady narządów homologicznych i analogicznych

– wyjaśnia rolę ewolucji w procesie powstawania i kształtowania się nowych gatunków

12.

Procesy ewolucji

– wymienia mechanizmy procesu ewolucji

– podaje przykłady doboru naturalnego i doboru sztucznego

– przedstawia mechanizmy procesu ewolucji

– wyjaśnia zależność między genetyką a ewolucjonizmem

– przedstawia różnice między doborem naturalnym a doborem sztucznym

– wyjaśnia na przykładach, na czym polega dobór naturalny i dobór sztuczny

13.

Ewolucja człowieka

– wymienia przykłady małp człekokształtnych

– podaje przykłady cech wspólnych małp człekokształtnych

– wskazuje na rysunku lub schemacie różnice w budowie człowieka i szympansa

– wymienia minimum trzy różnice między człowiekiem a szympansem

– omawia cechy wspólne małp człekokształtnych

– charakteryzuje różnice między człowiekiem a szympansem)

– opisuje podobieństwa i różnice między człowiekiem a szympansem jako wynik procesów ewolucyjnych

14.

Podsumowanie działu III

Wszystkie wymagania z działu

Wszystkie wymagania z działu

Wszystkie wymagania z działu

Wszystkie wymagania z działu

Wszystkie wymagania z działu

IV.

Oddziaływania w ekosystemie

15.

Zależności pokarmowe w ekosystemie

– rozróżnia producentów, konsumentów, destruentów wybranego ekosystemu

– wyjaśnia, co to jest łańcuch pokarmowy, poziom troficzny oraz sieć pokarmowa

– konstruuje prosty łańcuch pokarmowy

– uzasadnia rolę destruentów w procesie przetwarzania materii organicznej

– analizuje łańcuchy i sieci pokarmowe w wybranym ekosystemie, wskazując na obieg materii i przepływ energii

– przedstawia rolę producentów, konsumentów i destruentów w obiegu materii w ekosystemie i przepływie energii przez ekosystem

– konstruuje łańcuchy pokarmowe oraz proste sieci pokarmowe na podstawie opisu

– uzasadnia niezbędność każdego z elementów sieci troficznej w utrzymaniu równowagi ekosystemu

16.

Konkurencja i pasożytnictwo

– wyjaśnia, czym są pasożytnictwo oraz konkurencja

– wskazuje zasoby przyrody, o które konkurują przedstawiciele jednego gatunku między sobą i z innymi gatunkami

– wymienia przykłady pasożytów wewnętrznych i zewnętrznych

– opisuje skutki konkurencji między organizmami

– opisuje skutki pasożytnictwa dla populacji poszczególnych gatunków

– charakteryzuje adaptacje wybranych gatunków zwierząt i roślin do pasożytniczego trybu życia

– porównuje oddziaływania antagonistyczne: konkurencję i pasożytnictwo

17.

Roślinożerność i drapieżnictwo

– wyjaśnia, czym są drapieżnictwo oraz roślinożerność

– podaje przykłady drapieżników i ich ofiar oraz roślin i zjadających je roślinożerców

– opisuje przystosowania wybranych drapieżników do chwytania ofiar

– opisuje przystosowania obronne ofiar drapieżników

– wymienia przykłady przystosowań roślin chroniących je przed zjadaniem przez roślinożerców

– opisuje na wybranym przykładzie adaptacje zwierząt do odżywiania się pokarmem roślinnym

– wyjaśnia znaczenie drapieżnictwa oraz pasożytnictwa w regulacji populacjach ofiar oraz żywicieli w ekosystemach

– porównuje oddziaływania antagonistyczne: drapieżnictwo oraz roślinożerność

18.

Oddziaływania nieantagonistyczne

– wymienia rodzaje oddziaływań nieantagonistycznych (mutualizm, komensalizm)

– porównuje oddziaływania nieantagonistyczne: mutualizm i komensalizm

– podaje przykłady organizmów, między którymi zachodzą oddziaływania typu mutualizm oraz komensalizm

– na wybranych przykładach organizmów wyjaśnia oddziaływania nieantagonistyczne

– na wybranych przykładzie wykazuje wzajemny, korzystny wpływ organizmów w mutualizmie

– porównuje oddziaływania nieantagonistyczne: mutualizm i komensalizm

19.

Podsumowanie działu IV

Wszystkie wymagania z działu

Wszystkie wymagania z działu

Wszystkie wymagania z działu

Wszystkie wymagania z działu

Wszystkie wymagania z działu

V

Struktura ekosystemu i jego ochrona

20.

Budowa ekosystemu

– wyjaśnia pojęcie ekosystemu

– wymienia żywe elementy ekosystemu

– wymienia nieożywione elementy ekosystemu

– wyjaśnia pojęcie siedliska

– wyjaśnia pojęcie niszy ekologicznej

– omawia zależności między żywymi i nieożywionymi elementami ekosystemu

– analizuje zakresy tolerancji organizmu na wybrane czynniki środowiska (temperatura, wilgotność)

21.

Populacja

– wyjaśnia pojęcie populacji

– wymienia cechy populacji

– opisuje cechy populacji (liczebność, zagęszczenie, rozrodczość, śmiertelność, struktura przestrzenna, struktura wiekowa, struktura płciowa)

– wymienia czynniki, od których zależy liczebność populacji

– analizuje piramidy wieku i określa przynależność do populacji ustabilizowanej, rozwijającej się bądź wymierającej

– wyjaśnia przyczynę typu rozmieszczenia (skupiskowe, równomierne, losowe) i podaje przykłady gatunków, które charakteryzują się danym typem rozmieszczenia

22.

Różnorodność biologiczna

– wyjaśnia pojęcie różnorodności biologicznej

– wymienia poziomy różnorodności biologicznej

– wymienia korzyści wynikające z różnorodności biologicznej

– przedstawia sposoby zwalczania zagrożeń wynikających z działań człowieka

– wymienia zagrożenia różnorodności biologicznej

– wymienia przyczyny eliminowania organizmów przez człowieka

– analizuje wpływ człowieka na różnorodność biologiczną

– przedstawia zagrożenia dla środowiska przyrodniczego wynikające z działań człowieka, w tym z antropogenicznej zmiany klimatu

– wymienia sposoby zmniejszania różnorodności biologicznej przez człowieka

– uzasadnia konieczność ochrony różnorodności biologicznej

23.

Zasoby przyrody i racjonalne gospodarowanie nimi

– wymienia odnawialne zasoby przyrody

– wymienia nieodnawialne zasoby przyrody

– wyjaśnia ideę zrównoważonego rozwoju

– wymienia przykłady odnawiania się zasobów

– wymienia przykłady racjonalnego gospodarowania zasobami przyrody

– omawia sposoby zmniejszania wpływu odpadów na środowisko

– analizuje, co może zrobić, by racjonalnie korzystać z zasobów przyrody

24.

Ochrona przyrody

– wyjaśnia pojęcie ochrony przyrody

– wymienia motywy ochrony przyrody

– wymienia formy ochrony przyrody w Polsce (parki narodowe, rezerwaty przyrody, ochrona gatunkowa, pomniki przyrody)

– omawia formy ochrony obszarowej

– omawia formy ochrony indywidualnej

– omawia formy ochrony gatunkowej

– uzasadnia konieczność stosowania form ochrony przyrody dla zachowania gatunków i ekosystemów

– wyjaśnia znaczenie czynnej ochrony przyrody dla roślin i zwierząt

25.

Podsumowanie działu V

Wszystkie wymagania z działu

Wszystkie wymagania z działu

Wszystkie wymagania z działu

Wszystkie wymagania z działu

Wszystkie wymagania z działu

Uczeń:

– zalicza chemię do nauk przyrodniczych

– stosuje zasady bezpieczeństwa obowiązujące w pracowni chemicznej

– nazywa wybrane elementy szkła i sprzętu laboratoryjnego oraz określa ich przeznaczenie

– zna sposoby opisywania doświadczeń chemicznych

– opisuje właściwości substancji będących głównymi składnikami produktów stosowanych na co dzień

– definiuje pojęcie gęstość

– podaje wzór na gęstość

– przeprowadza proste obliczenia z wykorzystaniem pojęć masa, gęstość, objętość

– wymienia jednostki gęstości

– odróżnia właściwości fizyczne od chemicznych

– definiuje pojęcie mieszanina substancji

– opisuje cechy mieszanin jednorodnych i niejednorodnych

– podaje przykłady mieszanin

– opisuje proste metody rozdzielania mieszanin na składniki

– definiuje pojęcia zjawisko fizyczne i reakcja chemiczna

– definiuje pojęcia pierwiastek chemiczny i związek chemiczny

– dzieli substancje chemiczne na proste i złożone oraz na pierwiastki i związki chemiczne

– podaje przykłady związków chemicznych

– dzieli pierwiastki chemiczne na metale i niemetale

– podaje przykłady pierwiastków chemicznych (metali i niemetali)

– odróżnia metale i niemetale na podstawie ich właściwości

– posługuje się symbolami chemicznymi pierwiastków (H, O, N, Cl, S, C, P, Si, Na, K, Ca, Mg, Fe, Zn, Br, Cu, Al, Pb, Ag, Ba, I)

Uczeń:

– omawia, czym zajmuje się chemia

– wyjaśnia, dlaczego chemia jest nauką przydatną ludziom

– wyjaśnia, czym są obserwacje, a czym wnioski z doświadczenia

– przelicza jednostki (masy, objętości, gęstości)

– wyjaśnia, czym ciało fizyczne różni się od substancji

– opisuje właściwości substancji

– wymienia i wyjaśnia podstawowe sposoby rozdzielania mieszanin na składniki

– sporządza mieszaninę

– dobiera metodę rozdzielania mieszaniny na składniki

– opisuje i porównuje zjawisko fizyczne i reakcję chemiczną

– projektuje doświadczenia ilustrujące zjawisko fizyczne i reakcję chemiczną

– definiuje pojęcie stopy metali

– podaje przykłady zjawisk fizycznych i reakcji chemicznych zachodzących w otoczeniu człowieka

– wyjaśnia potrzebę wprowadzenia symboli chemicznych

– rozpoznaje pierwiastki i związki chemiczne

– wyjaśnia różnicę między pierwiastkiem, związkiem chemicznym i mieszaniną

Uczeń:

– podaje zastosowania wybranego szkła i sprzętu laboratoryjnego

– identyfikuje substancje na podstawie podanych właściwość

– podaje sposób rozdzielenia wskazanej mieszaniny na składniki

– wskazuje różnice między właściwościami fizycznymi składników mieszaniny, które umożliwiają jej rozdzielenie

– projektuje doświadczenia ilustrujące reakcję chemiczną i formułuje wnioski

– wskazuje w podanych przykładach reakcję chemiczną i zjawisko fizyczne

– wskazuje wśród różnych substancji mieszaninę i związek chemiczny

– wyjaśnia różnicę między mieszaniną a związkiem chemicznym

– odszukuje w układzie okresowym pierwiastków podane pierwiastki chemiczne

– opisuje doświadczenia wykonywane na lekcji

– przeprowadza wybrane doświadczenia

Uczeń:

– omawia podział chemii na organiczną i nieorganiczną

– projektuje doświadczenie o podanym tytule (rysuje schemat, zapisuje obserwacje i formułuje wnioski)

– przeprowadza doświadczenia z działu Substancje i ich przemiany

– projektuje i przewiduje wyniki doświadczeń na podstawie posiadanej wiedzy

Uczeń:

wyszukuje, porządkuje, porównuje i prezentuje informacje o korozji i sposobach zabezpieczania produktów zawierających żelazo przed rdzewieniem

Uczeń:

– opisuje skład i właściwości powietrza

– określa, co to są stałe i zmienne składniki powietrza

– opisuje właściwości fizyczne i chemiczne tlenku węgla(IV) oraz właściwości fizyczne gazów szlachetnych

– podaje, że woda jest związkiem chemicznym wodoru i tlenu

– tłumaczy, na czym polega zmiana stanu skupienia na przykładzie wody

– definiuje pojęcie wodorki

– określa znaczenie powietrza

– podaje, jak można wykryć tlenek węgla(IV)

– określa, jak zachowują się substancje higroskopijne

– omawia, na czym polega spalanie

– definiuje pojęcia substrat i produkt reakcji chemicznej

– wskazuje substraty i produkty reakcji chemicznej

– określa, co to są tlenki i zna ich podział

– wskazuje różnicę między reakcjami egzo- i endotermiczną

– podaje przykłady reakcji egzo- i endotermicznych

– wymienia niektóre efekty towarzyszące reakcjom chemicznym

Uczeń:

– projektuje i przeprowadza doświadczenie potwierdzające, że powietrze jest mieszaniną jednorodną gazów

– wymienia stałe i zmienne składniki powietrza

– oblicza przybliżoną objętość tlenu i azotu, np. w sali lekcyjnej

– opisuje, jak można otrzymać tlen

– podaje przykłady wodorków niemetali

– podaje sposób otrzymywania tlenku węgla(IV) (na przykładzie reakcji węgla z tlenem)

– definiuje pojęcie reakcja charakterystyczna

– planuje doświadczenie umożliwiające wykrycie obecności tlenku węgla(IV) w powietrzu wydychanym z płuc

– opisuje rolę wody i pary wodnej w przyrodzie

– wymienia właściwości wody

– wyjaśnia pojęcie higroskopijność

– zapisuje słownie przebieg reakcji chemicznej

– wskazuje w zapisie słownym przebiegu reakcji chemicznej substraty i produkty, pierwiastki i związki chemiczne

– podaje sposób otrzymywania wodoru (w reakcji kwasu chlorowodorowego z metalem)

− opisuje sposób identyfikowania gazów: wodoru, tlenu, tlenku węgla(IV)

– definiuje pojęcia reakcje egzo- i endotermiczne

Uczeń:

– określa, które składniki powietrza są stałe, a które zmienne

– wykonuje obliczenia dotyczące zawartości procentowej substancji występujących w powietrzu

– wykrywa obecność tlenku węgla(IV)

– projektuje doświadczenia, w których otrzyma tlen, tlenek węgla(IV), wodór

– projektuje doświadczenia, w których zbada właściwości tlenu, tlenku węgla(IV), wodoru

– zapisuje słownie przebieg różnych reakcji chemicznych

– wykazuje obecność pary wodnej w powietrzu

– omawia sposoby otrzymywania wodoru

– podaje przykłady reakcji egzo- i endotermicznych

– zalicza przeprowadzone na lekcjach reakcje do egzo- lub endotermicznych

Uczeń:

– otrzymuje tlenek węgla(IV) w reakcji węglanu wapnia z kwasem chlorowodorowym

– wymienia różne sposoby otrzymywania tlenu, tlenku węgla(IV), wodoru

– projektuje doświadczenia dotyczące powietrza i jego składników

– uzasadnia, na podstawie reakcji magnezu z tlenkiem węgla(IV), że tlenek węgla(IV) jest związkiem chemicznym węgla i tlenu

– uzasadnia, na podstawie reakcji magnezu z parą wodną, że woda jest związkiem chemicznym tlenu i wodoru

– identyfikuje substancje na podstawie schematów reakcji chemicznych

Uczeń:

odczytuje informacje o właściwościach tlenu i wodoru i ich zastosowań

wyszukuje, porządkuje, porównuje i prezentuje informacje o zastosowaniach gazów szlachetnych

wyszukuje, porządkuje, porównuje i prezentuje informacje o źródłach, rodzajach i skutkach zanieczyszczeń powietrza, oraz o sposobach postępowania pozwalających chronić powietrze przed zanieczyszczeniami

wyszukuje, porządkuje, porównuje i prezentuje informacje o przyczynach i skutkach spadku ozonu w stratosferze ziemskiej oraz sposobach zapobiegania powiększaniu się „dziury ozonowej”

wyszukuje, porządkuje, porównuje i prezentuje informacje o powstawaniu kwaśnych opadów

Uczeń:

– definiuje pojęcie materia

– definiuje pojęcie dyfuzji

– opisuje ziarnistą budowę materii

– opisuje, czym atom różni się od cząsteczki

– definiuje pojęcia: jednostka masy atomowej, masa atomowa, masa cząsteczkowa

– opisuje i charakteryzuje skład atomu pierwiastka chemicznego (jądro – protony i neutrony, powłoki elektronowe – elektrony)

– wyjaśnia, co to są nukleony

– definiuje pojęcie elektrony walencyjne

– wyjaśnia, co to są liczba atomowa, liczba masowa

– ustala liczbę protonów i neutronów w jądrze atomowym oraz liczbę elektronów w atomie danego pierwiastka chemicznego, gdy znane są liczby atomowa i masowa

– podaje, czym jest konfiguracja elektronowa

– definiuje pojęcie izotop

– opisuje układ okresowy pierwiastków chemicznych

– podaje treść prawa okresowości

– odczytuje z układu okresowego podstawowe informacje o pierwiastkach chemicznych

– określa rodzaj pierwiastków (metal, niemetal) i podobieństwo właściwości pierwiastków w grupie

Uczeń:

– planuje doświadczenie potwierdzające ziarnistość budowy materii

– wyjaśnia zjawisko dyfuzji

– opisuje pierwiastek chemiczny jako zbiór atomów o danej liczbie atomowej Z

– wyjaśnia różnice w budowie atomów izotopów wodoru

– korzysta z układu okresowego pierwiastków chemicznych

– wykorzystuje informacje odczytane z układu okresowego pierwiastków chemicznych

– podaje maksymalną liczbę elektronów na poszczególnych powłokach (K, L, M)

– zapisuje konfiguracje elektronowe

– rysuje modele atomów pierwiastków chemicznych

– określa, jak zmieniają się niektóre właściwości pierwiastków w grupie i okresie

Uczeń:

– wyjaśnia różnice między pierwiastkiem a związkiem chemicznym

– korzysta z informacji zawartych w układzie okresowym pierwiastków chemicznych

– oblicza maksymalną liczbę elektronów w powłokach

– zapisuje konfiguracje elektronowe

– rysuje uproszczone modele atomów

– określa zmianę właściwości pierwiastków w grupie i okresie

Uczeń:

– wyjaśnia związek między podobieństwami właściwości pierwiastków chemicznych zapisanych w tej samej grupie układu okresowego a budową ich atomów i liczbą elektronów walencyjnych

Uczeń:

– wyszukuje informacje na temat zastosowań izotopów

Uczeń:

– wymienia typy wiązań chemicznych

– podaje definicje: wiązania kowalencyjnego, wiązania jonowego

– definiuje pojęcia: jon, kation, anion

– definiuje pojęcie elektroujemność

– posługuje się symbolami pierwiastków chemicznych

– podaje, co występuje we wzorze elektronowym

– odróżnia wzór sumaryczny od wzoru strukturalnego

na przykładzie cząsteczek o budowie kowalencyjnej: H₂, Cl₂, N₂, CO₂, H₂O, HCl, NH_3, CH₄, zapisuje wzory sumaryczne i strukturalne tych cząsteczek

wskazuje jony z atomów na przykładach: Na, Mg, Al, O, Cl, S

wskazuje jony w związkach o budowie jonowej (np. NaCl, MgO)

– definiuje pojęcie wartościowość

– podaje wartościowość pierwiastków chemicznych w stanie wolnym

– odczytuje z układu okresowego maksymalną wartościowość pierwiastków chemicznych względem wodoru i tlenu grup 1, 2 i 13−17

– wyznacza wartościowość pierwiastków chemicznych na podstawie wzorów sumarycznych

– zapisuje wzory sumaryczny i strukturalny cząsteczki związku dwupierwiastkowego na podstawie wartościowości pierwiastków chemicznych

– określa na podstawie wzoru liczbę atomów pierwiastków w związku chemicznym

– interpretuje zapisy (odczytuje ilościowo i jakościowo proste zapisy), np.: H₂, 2H, 2H₂ itp.

– ustala na podstawie wzoru sumarycznego nazwę prostych dwupierwiastkowych związków chemicznych

– ustala na podstawie nazw wzory sumaryczne prostych dwupierwiastkowych związków chemicznych

– wskazuje substraty i produkty reakcji chemicznej

– podaje treść prawa zachowania masy

Uczeń:

– opisuje rolę elektronów zewnętrznej powłoki w łączeniu się atomów

– odczytuje elektroujemność pierwiastków chemicznych

– określa rodzaj wiązania w prostych przykładach cząsteczek

− podaje przykłady substancji o wiązaniu kowalencyjnym i substancji o wiązaniu jonowym

– określa wartościowość na podstawie układu okresowego pierwiastków

– zapisuje wzory związków chemicznych na podstawie podanej wartościowości lub nazwy pierwiastków chemicznych

– podaje nazwę związku chemicznego na podstawie wzoru

– określa wartościowość pierwiastków w związku chemicznym

– zapisuje wzory cząsteczek, korzystając z modeli

– wyjaśnia znaczenie współczynnika stechiometrycznego i indeksu stechiometrycznego

– wyjaśnia pojęcie równania reakcji chemicznej

– odczytuje proste równania reakcji chemicznych

– zapisuje równania reakcji chemicznych

− dobiera współczynniki w równaniach reakcji chemicznych

Uczeń:

– określa typ wiązania chemicznego w podanym przykładzie

– wyjaśnia różnice między typami wiązań chemicznych

– opisuje, jak wykorzystać elektroujemność do określenia rodzaju wiązania chemicznego w cząsteczce

– wykorzystuje pojęcie wartościowości

– nazywa związki chemiczne na podstawie wzorów sumarycznych i zapisuje wzory na podstawie ich nazw

– zapisuje i odczytuje równania reakcji chemicznych

– przedstawia modelowy schemat równania reakcji chemicznej

Uczeń:

– wykorzystuje pojęcie elektroujemności do określania rodzaju wiązania w podanych substancjach

– uzasadnia i udowadnia doświadczalnie, że masa substratów jest równa masie produktów

– wskazuje podstawowe różnice między wiązaniami kowalencyjnym a jonowym

– zapisuje i odczytuje równania reakcji chemicznych o dużym stopniu trudności

– wyszukuje, porządkuje, porównuje i prezentuje informacje o właściwościach związków kowalencyjnych i jonowych (stan skupienia, rozpuszczalność w wodzie, temperatury topnienia i wrzenia, przewodnictwo ciepła i elektryczności)

Uczeń:

– charakteryzuje rodzaje wód występujących w przyrodzie

– wymienia stany skupienia wody

– nazywa przemiany stanów skupienia wody

– opisuje właściwości wody

– zapisuje wzory sumaryczny i strukturalny cząsteczki wody

– definiuje pojęcie dipol

– identyfikuje cząsteczkę wody jako dipol

– wyjaśnia podział substancji na dobrze, średnio oraz trudno rozpuszczalne w wodzie

− podaje przykłady substancji, które rozpuszczają się i nie rozpuszczają się w wodzie

– wyjaśnia pojęcia: rozpuszczalnik i substancja rozpuszczana

– projektuje doświadczenie dotyczące rozpuszczalności różnych substancji w wodzie

– definiuje pojęcie rozpuszczalność

– wymienia czynniki, które wpływają na rozpuszczalność substancji

– określa, co to jest krzywa rozpuszczalności

– odczytuje z wykresu rozpuszczalności rozpuszczalność danej substancji w podanej temperaturze

– wymienia czynniki wpływające na szybkość rozpuszczania się substancji stałej w wodzie

– definiuje pojęcia: roztwór właściwy, koloid i zawiesina

– podaje przykłady substancji tworzących z wodą roztwór właściwy, zawiesinę, koloid

– definiuje pojęcia: roztwór nasycony, roztwór nienasycony, roztwór stężony, roztwór rozcieńczony

– definiuje pojęcie krystalizacja

– podaje sposoby otrzymywania roztworu nienasyconego z nasyconego i odwrotnie

– definiuje stężenie procentowe roztworu

– podaje wzór opisujący stężenie procentowe roztworu

– prowadzi proste obliczenia z wykorzystaniem pojęć: stężenie procentowe, masa substancji, masa rozpuszczalnika, masa roztworu

Uczeń:

– opisuje budowę cząsteczki wody

– wyjaśnia, co to jest cząsteczka polarna

– wymienia właściwości wody zmieniające się pod wpływem zanieczyszczeń

– planuje doświadczenie udowadniające, że woda: z sieci wodociągowej i naturalnie występująca w przyrodzie są mieszaninami

– proponuje sposoby racjonalnego gospodarowania wodą

– tłumaczy, na czym polegają procesy mieszania i rozpuszczania

– określa, dla jakich substancji woda jest dobrym rozpuszczalnikiem

– charakteryzuje substancje ze względu na ich rozpuszczalność w wodzie

– planuje doświadczenia wykazujące wpływ różnych czynników na szybkość rozpuszczania substancji stałych w wodzie

– porównuje rozpuszczalność różnych substancji w tej samej temperaturze

– oblicza ilość substancji, którą można rozpuścić w określonej objętości wody w podanej temperaturze

– podaje przykłady substancji, które rozpuszczają się w wodzie, tworząc roztwory właściwe

– podaje przykłady substancji, które nie rozpuszczają się w wodzie, tworząc koloidy lub zawiesiny

– wskazuje różnice między roztworem właściwym a zawiesiną

– opisuje różnice między roztworami: nasyconym i nienasyconym

– przekształca wzór na stężenie procentowe roztworu tak, aby obliczyć masę substancji rozpuszczonej lub masę roztworu

– oblicza masę substancji rozpuszczonej lub masę roztworu, znając stężenie procentowe roztworu

– wyjaśnia, jak sporządzić roztwór o określonym stężeniu procentowym, np. 100 g 20-procentowego roztworu soli kuchennej

Uczeń:

– wyjaśnia, na czym polega tworzenie wiązania kowalencyjnego spolaryzowanego w cząsteczce wody

– wyjaśnia budowę polarną cząsteczki wody

– określa właściwości wody wynikające z jej budowy polarnej

– przedstawia za pomocą modeli proces rozpuszczania w wodzie substancji o budowie polarnej, np. chlorowodoru

– podaje rozmiary cząstek substancji wprowadzonych do wody i znajdujących się w roztworze właściwym, koloidzie, zawiesinie

– wykazuje doświadczalnie wpływ różnych czynników na szybkość rozpuszczania substancji stałej w wodzie

– posługuje się wykresem rozpuszczalności

– wykonuje obliczenia z wykorzystaniem wykresu rozpuszczalności

– oblicza masę wody, znając masę roztworu i jego stężenie procentowe

– prowadzi obliczenia z wykorzystaniem pojęcia gęstości

– oblicza stężenie procentowe roztworu nasyconego w danej temperaturze (z wykorzystaniem wykresu rozpuszczalności)

– wymienia czynności prowadzące do sporządzenia określonej objętości roztworu o określonym stężeniu procentowym

– sporządza roztwór o określonym stężeniu procentowym

Uczeń:

– proponuje doświadczenie udowadniające, że woda jest związkiem wodoru i tlenu

– określa wpływ ciśnienia atmosferycznego na wartość temperatury wrzenia wody

– porównuje rozpuszczalność w wodzie związków kowalencyjnych i jonowych

– wykazuje doświadczalnie, czy roztwór jest nasycony, czy nienasycony

– rozwiązuje z wykorzystaniem gęstości zadania rachunkowe dotyczące stężenia procentowego

– oblicza rozpuszczalność substancji w danej temperaturze, znając stężenie procentowe jej roztworu nasyconego w tej temperaturze

Uczeń:

– podaje sposoby zmniejszenia lub zwiększenia stężenia roztworu

– oblicza stężenie procentowe roztworu powstałego przez zatężenie i rozcieńczenie roztworu

– oblicza stężenie roztworu powstałego po zmieszaniu roztworów tej samej substancji o różnych stężeniach

– opisuje różnice między roztworami: rozcieńczonym i stężonym

Uczeń:

– definiuje pojęcie katalizator

– definiuje pojęcie tlenek

– podaje podział tlenków na tlenki metali i tlenki niemetali

– zapisuje równania reakcji otrzymywania tlenków metali i tlenków niemetali

– wymienia zasady BHP dotyczące pracy z zasadami

– definiuje pojęcia wodorotlenek i zasada

– odczytuje z tabeli rozpuszczalności, rozpuszczalność wodorotlenków w wodzie

– opisuje budowę wodorotlenków

– zna wartościowość grupy wodorotlenowej

– rozpoznaje wzory wodorotlenków

– zapisuje wzory sumaryczne wodorotlenków: NaOH, KOH, Ca(OH)₂, Al(OH)₃, Cu(OH)₂

– definiuje pojęcia: elektrolit, nieelektrolit

− definiuje pojęcia: dysocjacja elektrolityczna (jonowa), wskaźnik

– wymienia rodzaje odczynów roztworów

– podaje barwy wskaźników w roztworze o podanym odczynie

– wyjaśnia, na czym polega dysocjacja elektrolityczna (jonowa) zasad

– zapisuje równania dysocjacji elektrolitycznej (jonowej) zasad (proste przykłady)

− podaje nazwy jonów powstałych w wyniku dysocjacji elektrolitycznej (jonowej)

– odróżnia zasady od innych substancji za pomocą wskaźników

– rozróżnia pojęcia wodorotlenek i zasada

Uczeń:

– podaje sposoby otrzymywania tlenków

– podaje wzory i nazwy wodorotlenków

– wymienia wspólne właściwości zasad i wyjaśnia, z czego one wynikają

– wymienia dwie główne metody otrzymywania wodorotlenków

– zapisuje równania reakcji otrzymywania wodorotlenku sodu i wapnia

– wyjaśnia pojęcia woda wapienna

– odczytuje proste równania dysocjacji elektrolitycznej (jonowej) zasad

– definiuje pojęcie odczyn zasadowy

– bada odczyn

– zapisuje obserwacje do przeprowadzanych na lekcji doświadczeń

Uczeń:

– wyjaśnia pojęcia wodorotlenek i zasada

– wymienia przykłady wodorotlenków i zasad

– wyjaśnia, dlaczego podczas pracy z zasadami należy zachować szczególną ostrożność

– wymienia poznane tlenki metali, z których otrzymać zasady

– zapisuje równania reakcji otrzymywania wybranego wodorotlenku

– planuje doświadczenia, w których wyniku można otrzymać wodorotlenki sodu lub wapnia

– planuje sposób otrzymywania wodorotlenków trudno rozpuszczalnych w wodzie

– zapisuje i odczytuje równania dysocjacji elektrolitycznej (jonowej) zasad

– określa odczyn roztworu zasadowego

– opisuje doświadczenia przeprowadzane na lekcjach (schemat, obserwacje, wniosek)

– opisuje zastosowania wskaźników

– planuje doświadczenie, które umożliwi zbadanie odczynu produktów używanych w życiu codziennym

Uczeń:

– planuje doświadczenia, w których wyniku można otrzymać różne wodorotlenki, także trudno rozpuszczalne w wodzie

– zapisuje równania reakcji otrzymywania różnych wodorotlenków

– identyfikuje wodorotlenki na podstawie podanych informacji

– odczytuje równania reakcji chemicznych

Uczeń:

wyszukuje, porządkuje, porównuje i prezentuje informacje o właściwościach i wynikających z nich zastosowań wodorotlenków sodu, potasu i wapnia

wyszukuje, porządkuje, porównuje i prezentuje informacje o właściwościach fizycznych i zastosowaniach wybranych tlenków

Uczeń:

wymienia zasady bhp dotyczące obchodzenia się z kwasami

zalicza kwasy do elektrolitów

definiuje pojęcie kwasy

opisuje budowę kwasów

opisuje różnice w budowie kwasów beztlenowych i kwasów tlenowych

zapisuje wzory sumaryczne kwasów: HCl, H₂S, H₂SO₄, H₂SO₃, HNO₃, H₂CO₃, H₃PO₄

podaje nazwy poznanych kwasów

wskazuje wodór i resztę kwasową we wzorze kwasu

wyznacza wartościowość reszty kwasowej

wyjaśnia, jak można otrzymać kwas chlorowodorowy, fosforowy(V)

wyjaśnia, co to jest tlenek kwasowy

stosuje zasadę rozcieńczania kwasów

wyjaśnia, na czym polega dysocjacja elektrolityczna (jonowa) kwasów

definiuje pojęcia: jon, kation i anion

zapisuje równania reakcji dysocjacji elektrolitycznej kwasów (proste przykłady)

wymienia rodzaje odczynu roztworu

wymienia poznane wskaźniki

określa zakres pH i barwy wskaźników dla poszczególnych odczynów

rozróżnia doświadczalnie odczyny roztworów za pomocą wskaźników

Uczeń:

udowadnia, dlaczego w nazwie danego kwasu pojawia się wartościowość

wymienia metody otrzymywania kwasów tlenowych i kwasów beztlenowych

zapisuje równania reakcji otrzymywania poznanych kwasów

wyjaśnia pojęcie tlenek kwasowy

wskazuje przykłady tlenków kwasowych

wyjaśnia pojęcie dysocjacja elektrolityczna

zapisuje wybrane równania reakcji dysocjacji elektrolitycznej kwasów

nazywa kation H⁺ i aniony reszt kwasowych

określa odczyn roztworu (kwasowy)

zapisuje obserwacje z przeprowadzanych doświadczeń

posługuje się skalą pH

bada odczyn i pH roztworu

Uczeń:

zapisuje równania reakcji otrzymywania wskazanego kwasu

wyjaśnia, dlaczego podczas pracy ze stężonymi roztworami kwasów należy zachować szczególną ostrożność

projektuje doświadczenia, w wyniku których można otrzymać omawiane na lekcjach kwasy

wymienia poznane tlenki kwasowe

wyjaśnia zasadę bezpiecznego rozcieńczania stężonego roztworu kwasu siarkowego(VI)

zapisuje i odczytuje równania reakcji dysocjacji elektrolitycznej kwasów

zapisuje i odczytuje równania reakcji dysocjacji elektrolitycznej w formie stopniowej dla H₂S, H₂CO₃

opisuje doświadczenia przeprowadzane na lekcjach (schemat, obserwacje, wniosek)

interpretuje wartość pH w ujęciu jakościowym (odczyny: kwasowy, zasadowy, obojętny)

opisuje zastosowania wskaźników

planuje doświadczenie, które pozwala zbadać pH produktów występujących w życiu codziennym

Uczeń:

nazywa dowolny kwas tlenowy (określenie wartościowości pierwiastków chemicznych, uwzględnienie ich w nazwie)

projektuje i przeprowadza doświadczenia, w których wyniku można otrzymać kwasy

identyfikuje kwasy na podstawie podanych informacji

odczytuje równania reakcji chemicznych

planuje doświadczalne wykrycie białka w próbce żywności (np.: w serze, mleku, jajku)

opisuje reakcję ksantoproteinową

Uczeń:

wyszukuje, porządkuje, porównuje i prezentuje informacje o powstawaniu i skutkach kwaśnych opadów oraz o sposobach ograniczających ich powstawanie

wyszukuje, porządkuje, porównuje i prezentuje informacje o właściwościach i wynikających z nich zastosowań niektórych kwasów, np. HCl, H₂SO₄

Uczeń:

opisuje budowę soli

tworzy i zapisuje wzory sumaryczne soli (np. chlorków, siarczków)

wskazuje metal i resztę kwasową we wzorze soli

tworzy nazwy soli na podstawie wzorów sumarycznych (proste przykłady)

tworzy i zapisuje wzory sumaryczne soli na podstawie ich nazw (np. wzory soli kwasów: chlorowodorowego, siarkowodorowego i metali, np. sodu, potasu i wapnia)

wskazuje wzory soli wśród wzorów różnych związków chemicznych

definiuje pojęcie dysocjacja elektrolityczna (jonowa) soli

dzieli sole ze względu na ich rozpuszczalność w wodzie

ustala rozpuszczalność soli w wodzie na podstawie tabeli rozpuszczalności soli i wodorotlenków w wodzie

zapisuje równania reakcji dysocjacji elektrolitycznej (jonowej) soli rozpuszczalnych w wodzie (proste przykłady)

podaje nazwy jonów powstałych w wyniku dysocjacji elektrolitycznej soli (proste przykłady)

opisuje sposób otrzymywania soli trzema podstawowymi metodami (kwas + wodorotlenek, metal + kwas, tlenek metalu + kwas)

zapisuje cząsteczkowo równania reakcji otrzymywania soli (proste przykłady)

definiuje pojęcia reakcja zobojętniania i reakcja strąceniowa

odróżnia zapis cząsteczkowy od zapisu jonowego równania reakcji chemicznej

określa związek ładunku jonu z wartościowością metalu i reszty kwasowej

Uczeń:

wymienia cztery najważniejsze sposoby otrzymywania soli

podaje nazwy i wzory soli (typowe przykłady)

zapisuje równania reakcji zobojętniania w formach: cząsteczkowej, jonowej oraz jonowej skróconej

podaje nazwy jonów powstałych w wyniku dysocjacji elektrolitycznej soli

odczytuje równania reakcji otrzymywania soli (proste przykłady)

korzysta z tabeli rozpuszczalności soli i wodorotlenków w wodzie

zapisuje równania reakcji otrzymywania soli (reakcja strąceniowa) w formach cząsteczkowej i jonowej (proste przykłady)

zapisuje i odczytuje wybrane równania reakcji dysocjacji elektrolitycznej soli

dzieli metale ze względu na ich aktywność chemiczną (szereg aktywności chemicznej metali)

opisuje sposoby zachowania się metali w reakcji z kwasami (np. miedź i magnez w reakcji z kwasem chlorowodorowym)

zapisuje obserwacje z doświadczeń przeprowadzanych na lekcji

Uczeń:

tworzy i zapisuje nazwy i wzory soli: chlorków, siarczków, azotanów(V), siarczanów(IV), siarczanów(VI), węglanów, fosforanów(V) (ortofosforanów(V))

zapisuje i odczytuje równania dysocjacji elektrolitycznej soli

otrzymuje sole doświadczalnie

wyjaśnia przebieg reakcji zobojętniania i reakcji strąceniowej

zapisuje równania reakcji otrzymywania soli

ustala, korzystając z szeregu aktywności metali, które metale reagują z kwasami według schematu: metal + kwas sól + wodór

projektuje i przeprowadza reakcję zobojętniania (HCl + NaOH)

swobodnie posługuje się tabelą rozpuszczalności soli i wodorotlenków w wodzie

projektuje doświadczenia pozwalające otrzymać substancje średnio i trudno rozpuszczalne (sole i wodorotlenki) w reakcjach strąceniowych

zapisuje odpowiednie równania reakcji w formie cząsteczkowej i jonowej (reakcje otrzymywania substancji średnio i trudno rozpuszczalnych w reakcjach strąceniowych)

podaje przykłady soli występujących w przyrodzie

opisuje doświadczenia przeprowadzane na lekcjach (schemat, obserwacje, wniosek)

Uczeń:

wymienia metody otrzymywania soli

przewiduje, czy zajdzie dana reakcja chemiczna (poznane metody, tabela rozpuszczalności soli i wodorotlenków w wodzie, szereg aktywności metali)

zapisuje i odczytuje równania reakcji otrzymywania dowolnej soli

wyjaśnia, jakie zmiany zaszły w odczynie roztworów poddanych reakcji zobojętniania

proponuje reakcję tworzenia soli średnio i trudno rozpuszczalnej

przewiduje wynik reakcji strąceniowej

identyfikuje sole na podstawie podanych informacji

podaje zastosowania reakcji strąceniowych

projektuje i przeprowadza doświadczenia dotyczące otrzymywania soli

przewiduje efekty zaprojektowanych doświadczeń dotyczących otrzymywania soli (różne metody)

opisuje zaprojektowane doświadczenia

Uczeń:

wyszukuje, porządkuje, porównuje i prezentuje informacje o zastosowaniach najważniejszych soli: chlorków, węglanów, azotanów(V), siarczanów(VI) i fosforanów(V) (ortofosforanów(V)).

Uczeń:

wyjaśnia pojęcie związki organiczne

podaje przykłady związków chemicznych zawierających węgiel

stosuje zasady BHP w pracy z tlenkiem węgla(II)

definiuje pojęcie węglowodory

definiuje pojęcie szereg homologiczny

definiuje pojęcia: węglowodory nasycone, węglowodory nienasycone, alkany, alkeny, alkiny

zalicza alkany do węglowodorów nasyconych, a alkeny i alkiny – do nienasyconych

zapisuje wzory sumaryczne: alkanów, alkenów i alkinów o podanej liczbie atomów węgla

rysuje wzory strukturalne i półstrukturalne (grupowe): alkanów, alkenów i alkinów o łańcuchach prostych (do czterech atomów węgla w cząsteczce)

podaje nazwy systematyczne alkanów (do czterech atomów węgla w cząsteczce)

podaje wzory ogólne: alkanów, alkenów i alkinów

podaje zasady tworzenia nazw alkenów i alkinów

przyporządkowuje dany węglowodór do odpowiedniego szeregu homologicznego

opisuje budowę i występowanie metanu

opisuje właściwości fizyczne i chemiczne metanu, etanu

wyjaśnia, na czym polegają spalanie całkowite i spalanie niecałkowite

zapisuje równania reakcji spalania całkowitego i spalania niecałkowitego metanu, etanu

podaje wzory sumaryczne i strukturalne etenu i etynu

opisuje najważniejsze właściwości etenu i etynu

definiuje pojęcia: polimeryzacja, monomer i polimer

opisuje wpływ węglowodorów nasyconych i węglowodorów nienasyconych na wodę bromową (lub roztwór manganianu(VII) potasu)

Uczeń:

wyjaśnia pojęcie szereg homologiczny

tworzy nazwy alkenów i alkinów na podstawie nazw odpowiednich alkanów

zapisuje wzory: sumaryczne, strukturalne i półstrukturalne (grupowe); podaje nazwy: alkanów, alkenów i alkinów

buduje model cząsteczki: metanu, etenu, etynu

wyjaśnia różnicę między spalaniem całkowitym a spalaniem niecałkowitym

opisuje właściwości fizyczne i chemiczne (spalanie) alkanów (metanu, etanu) oraz etenu i etynu

zapisuje i odczytuje równania reakcji spalania metanu, etanu, przy ograniczonym i nieograniczonym dostępie tlenu

pisze równania reakcji spalania etenu i etynu

porównuje budowę etenu i etynu

wyjaśnia, na czym polegają reakcje przyłączania i polimeryzacji

wyjaśnia, jak można doświadczalnie odróżnić węglowodory nasycone od węglowodorów nienasyconych, np. metan od etenu czy etynu

wyjaśnia, od czego zależą właściwości węglowodorów

podaje obserwacje do wykonywanych na lekcji doświadczeń

Uczeń:

tworzy wzory ogólne alkanów, alkenów, alkinów (na podstawie wzorów kolejnych związków chemicznych w danym szeregu homologicznym)

proponuje sposób doświadczalnego wykrycia produktów spalania węglowodorów

zapisuje równania reakcji spalania alkanów przy ograniczonym i nieograniczonym dostępie tlenu

zapisuje równania reakcji spalania etenu i etynu

zapisuje równania reakcji otrzymywania etynu

odczytuje podane równania reakcji chemicznej

zapisuje równania reakcji etenu i etynu z bromem, polimeryzacji etenu

opisuje rolę katalizatora w reakcji chemicznej

wyjaśnia zależność między długością łańcucha węglowego a właściwościami fizycznymi alkanów (np. stanem skupienia, lotnością, palnością, gęstością, temperaturą topnienia i wrzenia)

wyjaśnia, co jest przyczyną większej reaktywności węglowodorów nienasyconych w porównaniu z węglowodorami nasyconymi

projektuje doświadczenie chemiczne umożliwiające odróżnienie węglowodorów nasyconych od węglowodorów nienasyconych

opisuje przeprowadzane doświadczenia chemiczne

Uczeń:

analizuje właściwości węglowodorów

porównuje właściwości węglowodorów nasyconych i węglowodorów nienasyconych

opisuje wpływ wiązania wielokrotnego w cząsteczce węglowodoru na jego reaktywność

zapisuje równania reakcji przyłączania (np. bromowodoru, wodoru, chloru) do węglowodorów zawierających wiązanie wielokrotne

projektuje doświadczenia chemiczne dotyczące węglowodorów

analizuje znaczenie węglowodorów w życiu codziennym

Uczeń:

wyszukuje, porządkuje i prezentuje informacje o naturalnych źródłach węglowodorów oraz o produktach destylacji ropy naftowej i ich zastosowaniach

wyszukuje informacje na temat zastosowań alkanów, etenu i etynu

wyszukuje, porządkuje i prezentuje informacje o właściwościach i zastosowaniu polietylenu

Uczeń:

dowodzi, że alkohole, kwasy karboksylowe, estry i aminokwasy są pochodnymi węglowodorów

opisuje budowę pochodnych węglowodorów (grupa węglowodorowa + grupa funkcyjna)

wymienia pierwiastki chemiczne wchodzące w skład pochodnych węglowodorów

zalicza daną substancję organiczną do odpowiedniej grupy związków chemicznych

wyjaśnia, co to jest grupa funkcyjna

zaznacza grupy funkcyjne w alkoholach, kwasach karboksylowych, estrach, aminokwasach; podaje ich nazwy

zapisuje wzory ogólne alkoholi, kwasów karboksylowych i estrów

dzieli alkohole na monohydroksylowe i polihydroksylowe

zapisuje wzory sumaryczne i rysuje wzory półstrukturalne (grupowe), strukturalne alkoholi monohydroksylowych o łańcuchach prostych zawierających do czterech atomów węgla w cząsteczce

wyjaśnia, co to są nazwy zwyczajowe i nazwy systematyczne

tworzy nazwy systematyczne alkoholi monohydroksylowych o łańcuchach prostych zawierających do czterech atomów węgla w cząsteczce, podaje zwyczajowe (metanolu, etanolu)

rysuje wzory półstrukturalne (grupowe), strukturalne kwasów monokarboksylowych o łańcuchach prostych zawierających do dwóch atomów węgla w cząsteczce; podaje ich nazwy systematyczne i zwyczajowe (kwasu metanowego i kwasu etanowego)

zaznacza resztę kwasową we wzorze kwasu karboksylowego

opisuje najważniejsze właściwości metanolu, etanolu i glicerolu oraz kwasów octowego i mrówkowego

bada właściwości fizyczne glicerolu

zapisuje równanie reakcji spalania metanolu

dzieli kwasy karboksylowe na nasycone i nienasycone

wymienia najważniejsze kwasy tłuszczowe

opisuje najważniejsze właściwości długołańcuchowych kwasów karboksylowych (stearynowego i oleinowego)

definiuje pojęcie mydła

wymienia związki chemiczne, które są substratami reakcji estryfikacji

definiuje pojęcie estry

opisuje zagrożenia związane z alkoholami (metanol, etanol)

opisuje najważniejsze zastosowania metanolu i etanolu

wśród poznanych substancji wskazuje te, które mają szkodliwy wpływ na organizm

omawia budowę i właściwości aminokwasów (na przykładzie glicyny)

podaje przykłady występowania aminokwasów

Uczeń:

zapisuje nazwy i wzory omawianych grup funkcyjnych

wyjaśnia, co to są alkohole polihydroksylowe

zapisuje wzory i podaje nazwy alkoholi monohydroksylowych o łańcuchach prostych (zawierających do czterech atomów węgla w cząsteczce)

zapisuje wzory sumaryczny i półstrukturalny (grupowy) propano-1,2,3-triolu (glicerolu)

uzasadnia stwierdzenie, że alkohole i kwasy karboksylowe tworzą szeregi homologiczne

podaje odczyn roztworu alkoholu

zapisuje równania reakcji spalania etanolu

podaje przykłady kwasów organicznych występujących w przyrodzie (kwasy: mrówkowy, szczawiowy, cytrynowy)

tworzy nazwy prostych kwasów karboksylowych (do czterech atomów węgla w cząsteczce) i zapisuje ich wzory sumaryczne i strukturalne

podaje właściwości kwasów metanowego (mrówkowego) i etanowego (octowego)

bada wybrane właściwości fizyczne kwasu etanowego (octowego)

opisuje dysocjację elektrolityczną kwasów karboksylowych

bada odczyn wodnego roztworu kwasu etanowego (octowego)

zapisuje równania reakcji spalania i reakcji dysocjacji elektrolitycznej kwasów metanowego (mrówkowego) i etanowego (octowego)

zapisuje równania reakcji kwasów metanowego (mrówkowego) i etanowego (octowego) z metalami, tlenkami metali i wodorotlenkami

podaje nazwy soli pochodzących od kwasów metanowego (mrówkowego) i etanowego (octowego)

podaje nazwy długołańcuchowych kwasów monokarboksylowych (przykłady)

zapisuje wzory sumaryczne kwasów: palmitynowego, stearynowego i oleinowego

wyjaśnia, jak można doświadczalnie udowodnić, że dany kwas karboksylowy jest kwasem nienasyconym

podaje przykłady estrów

wyjaśnia, na czym polega reakcja estryfikacji

tworzy nazwy estrów pochodzących od podanych nazw kwasów i alkoholi (proste przykłady)

opisuje sposób otrzymywania wskazanego estru (np. octanu etylu)

zapisuje równania reakcji otrzymywania estru (proste przykłady, np. octanu metylu)

wymienia właściwości fizyczne octanu etylu

opisuje negatywne skutki działania metanolu i etanolu na organizm

bada właściwości fizyczne omawianych związków

zapisuje obserwacje z wykonywanych doświadczeń chemicznych

Uczeń:

wyjaśnia, dlaczego etanol ma odczyn obojętny

wyjaśnia, w jaki sposób tworzy się nazwę systematyczną glicerolu

zapisuje równania reakcji spalania alkoholi

podaje nazwy zwyczajowe i systematyczne alkoholi i kwasów karboksylowych

wyjaśnia, dlaczego niektóre wyższe kwasy karboksylowe nazywa się kwasami tłuszczowymi

porównuje właściwości kwasów organicznych i nieorganicznych

porównuje właściwości kwasów karboksylowych

dzieli kwasy karboksylowe

zapisuje równania reakcji chemicznych kwasów karboksylowych

podaje nazwy soli kwasów organicznych

podaje nazwy i rysuje wzory półstrukturalne (grupowe) długołańcuchowych kwasów monokarboksylowych (kwasów tłuszczowych) nasyconych (palmitynowego, stearynowego) i nienasyconego (oleinowego)

określa miejsce występowania wiązania podwójnego w cząsteczce kwasu oleinowego

projektuje doświadczenie chemiczne umożliwiające odróżnienie kwasu oleinowego od kwasów palmitynowego lub stearynowego

zapisuje równania reakcji chemicznych prostych kwasów karboksylowych z alkoholami monohydroksylowymi

zapisuje równania reakcji otrzymywania podanych estrów

tworzy wzory estrów na podstawie nazw kwasów i alkoholi

tworzy nazwy systematyczne i zwyczajowe estrów na podstawie nazw odpowiednich kwasów karboksylowych i alkoholi

zapisuje wzór poznanego aminokwasu

opisuje budowę oraz wybrane właściwości fizyczne i chemiczne aminokwasów na przykładzie kwasu aminooctowego (glicyny)

opisuje właściwości omawianych związków chemicznych

bada niektóre właściwości fizyczne i chemiczne omawianych związków

opisuje przeprowadzone doświadczenia chemiczne

Uczeń:

proponuje doświadczenie chemiczne do podanego tematu z działu Pochodne węglowodorów

opisuje doświadczenia chemiczne (schemat, obserwacje, wniosek)

przeprowadza doświadczenia chemiczne do działu Pochodne węglowodorów

zapisuje wzory podanych alkoholi i kwasów karboksylowych

zapisuje równania reakcji chemicznych alkoholi, kwasów karboksylowych o wyższym stopniu trudności (np. więcej niż cztery atomów węgla w cząsteczce)

wyjaśnia zależność między długością łańcucha węglowego a stanem skupienia i reaktywnością alkoholi oraz kwasów karboksylowych

zapisuje równania reakcji otrzymywania estru o podanej nazwie lub podanym wzorze

planuje i przeprowadza doświadczenie pozwalające otrzymać ester o podanej nazwie

przewiduje produkty reakcji chemicznej

identyfikuje poznane substancje

omawia szczegółowo przebieg reakcji estryfikacji

omawia różnicę między reakcją estryfikacji a reakcją zobojętniania

zapisuje równania reakcji chemicznych w formach: cząsteczkowej, jonowej i skróconej jonowej

analizuje konsekwencje istnienia dwóch grup funkcyjnych w cząsteczce aminokwasu

zapisuje równanie kondensacji dwóch cząsteczek glicyny

opisuje mechanizm powstawania wiązania peptydowego

Uczeń:

wyszukuje, porządkuje i prezentuje informacje na temat zastosowań glicerolu

wyszukuje informacje na temat zastosowań kwasów organicznych występujących w przyrodzie

wyszukuje informacje o właściwościach estrów w aspekcie ich zastosowań

Uczeń:

wymienia pierwiastki chemiczne, których atomy wchodzą w skład cząsteczek: tłuszczów, cukrów i białek

definiuje białka jako związki chemiczne powstające z aminokwasów

definiuje pojęcia: denaturacja, koagulacja, żel, zol

wymienia czynniki powodujące denaturację białek

podaje reakcje charakterystyczne białek i skrobi

wyjaśnia, co to są związki wielkocząsteczkowe; wymienia ich przykłady

Uczeń:

opisuje wpływ oleju roślinnego na wodę bromową

wyjaśnia, jak można doświadczalnie odróżnić tłuszcze nienasycone od tłuszczów nasyconych

wymienia czynniki powodujące koagulację białek

bada właściwości fizyczne wybranych związków chemicznych (glukozy, fruktozy, sacharozy, skrobi i celulozy)

wykrywa obecność skrobi i białka w produktach spożywczych

Uczeń:

wyjaśnia, dlaczego olej roślinny odbarwia wodę bromową

definiuje białka jako związki chemiczne powstające w wyniku kondensacji aminokwasów

definiuje pojęcia: peptydy, peptyzacja, wysalanie białek

opisuje różnice w przebiegu denaturacji i koagulacji białek

definiuje pojęcie wiązanie peptydowe

projektuje i przeprowadza doświadczenie chemiczne umożliwiające odróżnienie tłuszczu nienasyconego od tłuszczu nasyconego

projektuje doświadczenia chemiczne umożliwiające wykrycie białka za pomocą stężonego roztworu kwasu azotowego(V)

planuje doświadczenia chemiczne umożliwiające badanie właściwości omawianych związków chemicznych

opisuje przeprowadzone doświadczenia chemiczne

Uczeń:

podaje wzór tristearynianu glicerolu

projektuje i przeprowadza doświadczenia chemiczne umożliwiające wykrycie białka

wyjaśnia, na czym polega wysalanie białek

planuje i przeprowadza doświadczenie chemiczne weryfikujące postawioną hipotezę

identyfikuje poznane substancje

wymienia najważniejsze właściwości omawianych związków chemicznych

Uczeń:

wyszukuje, porządkuje, porównuje i prezentuje informacje o budowie tłuszczów (jako estrów glicerolu i kwasów tłuszczowych), ich klasyfikacji pod względem pochodzenia, stanu skupienia i charakteru chemicznego oraz o wybranych właściwościach fizycznych, znaczeniu i zastosowaniu tłuszczów

wyszukuje, porządkuje, porównuje i prezentuje informacje o budowie i właściwościach fizycznych oraz znaczeniu i zastosowaniu białek

wyszukuje, porządkuje, porównuje i prezentuje informacje o budowie cukrów (glukozy, fruktozy, sacharozy, skrobi i celulozy), ich klasyfikacji oraz o wybranych właściwościach fizycznych, znaczeniu i zastosowaniu cukrów

I. PIERWSZE SPOTKANIE Z FIZYKĄ

Uczeń:

określa, czym zajmuje się fizyka

wymienia podstawowe metody badań stosowane w fizyce

rozróżnia pojęcia: ciało fizyczne i substancja

oraz podaje odpowiednie przykłady

przelicza jednostki czasu (sekunda, minuta, godzina)

wybiera właściwe przyrządy pomiarowe (np. do pomiaru długości, czasu)

oblicza wartość średnią wyników pomiaru (np. długości, czasu)

wyodrębnia z tekstów, tabel i rysunków informacje kluczowe

przestrzega zasad bezpieczeństwa podczas wykonywania obserwacji, pomiarów i doświadczeń

wymienia i rozróżnia rodzaje oddziaływań (elektrostatyczne, grawitacyjne, magnetyczne, mechaniczne) oraz podaje przykłady oddziaływań

podaje przykłady skutków oddziaływań w życiu codziennym

posługuje się pojęciem siły jako miarą oddziaływań

wykonuje doświadczenie (badanie rozciągania gumki lub sprężyny), korzystając z jego opisu

posługuje się jednostką siły; wskazuje siłomierz jako przyrząd służący do pomiaru siły

odróżnia wielkości skalarne (liczbowe) od wektorowych i podaje odpowiednie przykłady

rozpoznaje i nazywa siłę ciężkości

rozpoznaje i nazywa siły ciężkości i sprężystości

rozróżnia siłę wypadkową i siłę równoważącą

określa zachowanie się ciała w przypadku działania na nie sił równoważących się

Uczeń:

podaje przykłady powiązań fizyki z życiem codziennym, techniką, medycyną oraz innymi dziedzinami wiedzy

rozróżnia pojęcia: obserwacja, pomiar, doświadczenie

wyjaśnia, co to są wielkości fizyczne i na czym polegają pomiary wielkości fizycznych; rozróżnia pojęcia wielkość fizyczna i jednostka danej wielkości

charakteryzuje układ jednostek SI

przelicza wielokrotności i podwielokrotności (mikro-, mili-, centy-, hekto-, kilo-, mega-)

przeprowadza wybrane pomiary i doświadczenia, korzystając z ich opisów (np. pomiar długości ołówka, czasu staczania się ciała po pochylni)

wyjaśnia, dlaczego żaden pomiar nie jest idealnie dokładny i co to jest niepewność pomiarowa oraz uzasadnia, że dokładność wyniku pomiaru nie może być większa niż dokładność przyrządu pomiarowego

wyjaśnia, w jakim celu powtarza się pomiar kilka razy, a następnie z uzyskanych wyników oblicza średnią

wyjaśnia, co to są cyfry znaczące

zaokrągla wartości wielkości fizycznych do podanej liczby cyfr znaczących

wykazuje na przykładach, że oddziaływania są wzajemne

wymienia i rozróżnia skutki oddziaływań (statyczne i dynamiczne)

odróżnia oddziaływania bezpośrednie i na odległość, podaje odpowiednie przykłady tych oddziaływań

stosuje pojęcie siły jako działania skierowanego (wektor); wskazuje wartość, kierunek i zwrot wektora siły

przedstawia siłę graficznie (rysuje wektor siły)

doświadczalnie wyznacza wartość siły za pomocą siłomierza albo wagi analogowej lub cyfrowej (mierzy wartość siły za pomocą siłomierza)

zapisuje wynik pomiaru siły wraz z jej jednostką oraz z uwzględnieniem informacji o niepewności

wyznacza i rysuje siłę wypadkową dla dwóch sił o jednakowych kierunkach

opisuje i rysuje siły, które się równoważą

określa cechy siły wypadkowej dwóch sił działających wzdłuż tej samej prostej i siły równoważącej inną siłę

podaje przykłady sił wypadkowych i równoważących się z życia codziennego

przeprowadza doświadczenia:

badanie różnego rodzaju oddziaływań,

badanie cech sił, wyznaczanie średniej siły,

wyznaczanie siły wypadkowej i siły równoważącej za pomocą siłomierza, korzystając z opisów doświadczeń

opisuje przebieg przeprowadzonego doświadczenia (wyróżnia kluczowe kroki i sposób postępowania, wskazuje rolę użytych przyrządów, ilustruje wyniki)

wyodrębnia z tekstów i rysunków informacje kluczowe dla opisywanego problemu

rozwiązuje proste zadania dotyczące treści rozdziału: Pierwsze spotkanie z fizyką

wyznaczanie siły wypadkowej i siły równoważącej za pomocą siłomierza, korzystając z opisów doświadczeń

opisuje przebieg przeprowadzonego doświadczenia (wyróżnia kluczowe kroki i sposób postępowania, wskazuje rolę użytych przyrządów, ilustruje wyniki)

wyodrębnia z tekstów i rysunków informacje kluczowe dla opisywanego problemu

rozwiązuje proste zadania dotyczące treści rozdziału: Pierwsze spotkanie z fizyką

Uczeń:

podaje przykłady wielkości fizycznych wraz z ich jednostkami w układzie SI; zapisuje podstawowe wielkości fizyczne (posługując się odpowiednimi symbolami) wraz z jednostkami (długość, masa, temperatura, czas)

szacuje rząd wielkości spodziewanego wyniku pomiaru, np. długości, czasu

wskazuje czynniki istotne i nieistotne dla wyniku pomiaru lub doświadczenia

posługuje się pojęciem niepewności pomiarowej; zapisuje wynik pomiaru wraz z jego jednostką oraz z uwzględnieniem informacji o niepewności

wykonuje obliczenia i zapisuje wynik zaokrąglony do zadanej liczby cyfr znaczących

 ^Rklasyfikuje podstawowe oddziaływania występujące w przyrodzie

opisuje różne rodzaje oddziaływań

wyjaśnia, na czym polega wzajemność oddziaływań

porównuje siły na podstawie ich wektorów

oblicza średnią siłę i zapisuje wynik zaokrąglony do zadanej liczby cyfr znaczących

buduje prosty siłomierz i wyznacza przy jego użyciu wartość siły, korzystając z opisu doświadczenia

szacuje rząd wielkości spodziewanego wyniku pomiaru siły

wyznacza i rysuje siłę wypadkową dla kilku sił o jednakowych kierunkach; określa jej cechy

określa cechy siły wypadkowej kilku (więcej niż dwóch) sił działających wzdłuż tej samej prostej

rozwiązuje zadania bardziej złożone, ale typowe dotyczące treści rozdziału: Pierwsze spotkanie z fizyką

selekcjonuje informacje uzyskane z różnych źródeł, np. na lekcji, z podręcznika, z literatury popularnonaukowej, z internetu

posługuje się informacjami pochodzącymi z analizy tekstu: Jak mierzono czas i jak mierzy się go obecnie lub innego

Uczeń:

podaje przykłady osiągnięć fizyków cennych dla rozwoju cywilizacji (współczesnej techniki i technologii)

wyznacza niepewność pomiarową przy pomiarach wielokrotnych

przewiduje skutki różnego rodzaju oddziaływań

podaje przykłady rodzajów i skutków oddziaływań (bezpośrednich i na odległość) inne niż poznane na lekcji

szacuje niepewność pomiarową wyznaczonej wartości średniej siły

buduje siłomierz według własnego projektu i wyznacza przy jego użyciu wartość siły

wyznacza i rysuje siłę równoważącą kilka sił działających wzdłuż tej samej prostej o różnych zwrotach, określa jej cechy

Uczeń:

rozwiązuje zadania złożone, nietypowe dotyczące treści rozdziału: Pierwsze spotkanie z fizyką

II. WŁAŚCIWOŚCI I BUDOWA MATERII

Uczeń:

podaje przykłady zjawisk świadczące o cząsteczkowej budowie materii

posługuje się pojęciem napięcia powierzchniowego

podaje przykłady występowania napięcia powierzchniowego wody

określa wpływ detergentu na napięcie powierzchniowe wody

wymienia czynniki zmniejszające napięcie powierzchniowe wody i wskazuje sposoby ich wykorzystywania w codziennym życiu człowieka

rozróżnia trzy stany skupienia substancji; podaje przykłady ciał stałych, cieczy, gazów

rozróżnia substancje kruche, sprężyste i plastyczne; podaje przykłady ciał plastycznych, sprężystych, kruchych

posługuje się pojęciem masy oraz jej jednostkami, podaje jej jednostkę w układzie SI

rozróżnia pojęcia: masa, ciężar ciała

posługuje się pojęciem siły ciężkości, podaje wzór na ciężar

określa pojęcie gęstości; podaje związek gęstości z masą i objętością oraz jednostkę gęstości w układzie SI

posługuje się tabelami wielkości fizycznych w celu odszukania gęstości substancji; porównuje gęstości substancji

wyodrębnia z tekstów, tabel i rysunków informacje kluczowe

mierzy: długość, masę, objętość cieczy; wyznacza objętość dowolnego ciała za pomocą cylindra miarowego

przeprowadza doświadczenie (badanie zależności wskazania siłomierza od masy obciążników), korzystając z jego opisu; opisuje wyniki i formułuje wnioski

opisuje przebieg przeprowadzonych doświadczeń

Uczeń:

podaje podstawowe założenia cząsteczkowej teorii budowy materii

 ^Rpodaje przykłady zjawiska dyfuzji w przyrodzie i w życiu codziennym

posługuje się pojęciem oddziaływań międzycząsteczkowych; odróżnia siły spójności od sił przylegania, rozpoznaje i opisuje te siły

wskazuje w otaczającej rzeczywistości przykłady zjawisk opisywanych za pomocą oddziaływań międzycząsteczkowych (sił spójności i przylegania)

wyjaśnia napięcie powierzchniowe jako skutek działania sił spójności

doświadczalnie demonstruje zjawisko napięcia powierzchniowego, korzystając z opisu

ilustruje istnienie sił spójności i w tym kontekście opisuje zjawisko napięcia powierzchniowego (na wybranym przykładzie)

ilustruje działanie sił spójności na przykładzie mechanizmu tworzenia się kropli; tłumaczy formowanie się kropli w kontekście istnienia sił spójności

charakteryzuje ciała sprężyste, plastyczne i kruche; posługuje się pojęciem siły sprężystości

opisuje budowę mikroskopową ciał stałych, cieczy i gazów (strukturę mikroskopową substancji w różnych jej fazach)

określa i porównuje właściwości ciał stałych, cieczy i gazów

analizuje różnice gęstości (ułożenia cząsteczek) substancji w różnych stanach skupienia wynikające z budowy mikroskopowej ciał stałych, cieczy i gazów

stosuje do obliczeń związek między siłą ciężkości, masą i przyspieszeniem grawitacyjnym

oblicza i zapisuje wynik zaokrąglony do zadanej liczby cyfr znaczących

posługuje się pojęciem gęstości oraz jej jednostkami

stosuje do obliczeń związek gęstości z masą i objętością

wyjaśnia, dlaczego ciała zbudowane z różnych substancji mają różną gęstość

przelicza wielokrotności i podwielokrotności (mikro-, mili-, centy-, dm-, kilo-, mega-); przelicza jednostki: masy, ciężaru, gęstości

rozpoznaje zależność rosnącą bądź malejącą na podstawie danych (wyników doświadczenia); rozpoznaje proporcjonalność prostą oraz posługuje się proporcjonalnością prostą

wyodrębnia z tekstów lub rysunków informacje kluczowe dla opisywanego zjawiska bądź problemu

przeprowadza doświadczenia:

wykazanie cząsteczkowej budowy materii,

badanie właściwości ciał stałych, cieczy i gazów,

wykazanie istnienia oddziaływań międzycząsteczkowych,

wyznaczanie gęstości substancji, z jakiej wykonany jest przedmiot o kształcie regularnym za pomocą wagi i przymiaru lub o nieregularnym kształcie za pomocą wagi, cieczy i cylindra miarowego oraz wyznaczanie gęstości cieczy za pomocą wagi i cylindra miarowego,

korzystając z opisów doświadczeń i przestrzegając zasad bezpieczeństwa; przedstawia wyniki i formułuje wnioski

opisuje przebieg doświadczenia; wyróżnia kluczowe kroki i sposób postępowania oraz wskazuje rolę użytych przyrządów

posługuje się pojęciem niepewności pomiarowej; zapisuje wynik pomiaru wraz z jego jednostką oraz z uwzględnieniem informacji o niepewności

rozwiązuje typowe zadania lub problemy dotyczące treści rozdziału: Właściwości i budowa materii (stosuje związek między siłą ciężkości, masą i przyspieszeniem grawitacyjnym oraz korzysta ze związku gęstości z masą i objętością)

Uczeń:

posługuje się pojęciem hipotezy

wyjaśnia zjawisko zmiany objętości cieczy w wyniku mieszania się, opierając się na doświadczeniu modelowym

 ^Rwyjaśnia, na czym polega zjawisko dyfuzji i od czego zależy jego szybkość

 ^Rwymienia rodzaje menisków; opisuje występowanie menisku jako skutek oddziaływań międzycząsteczkowych

 ^Rna podstawie widocznego menisku danej cieczy w cienkiej rurce określa, czy większe są siły przylegania czy siły spójności

wyjaśnia, że podział na ciała sprężyste, plastyczne i kruche jest podziałem nieostrym; posługuje się pojęciem twardości minerałów

analizuje różnice w budowie mikroskopowej ciał stałych, cieczy i gazów; posługuje się pojęciem powierzchni swobodnej

analizuje różnice gęstości substancji w różnych stanach skupienia wynikające z budowy mikroskopowej ciał stałych, cieczy i gazów (analizuje zmiany gęstości przy zmianie stanu skupienia, zwłaszcza w przypadku przejścia z cieczy w gaz, i wiąże to ze zmianami w strukturze mikroskopowej)

wyznacza masę ciała za pomocą wagi laboratoryjnej; szacuje rząd wielkości spodziewanego wyniku

przeprowadza doświadczenia:

badanie wpływu detergentu na napięcie powierzchniowe,

badanie, od czego zależy kształt kropli,

korzystając z opisów doświadczeń i przestrzegając zasad bezpieczeństwa; formułuje wnioski

planuje doświadczenia związane z wyznaczeniem gęstości cieczy oraz ciał stałych o regularnych i nieregularnych kształtach

szacuje wyniki pomiarów; ocenia wyniki doświadczeń, porównując wyznaczone gęstości z odpowiednimi wartościami tabelarycznymi

rozwiązuje zadania (lub problemy) bardziej złożone, ale typowe, dotyczące treści rozdziału: Właściwości i budowa materii (z zastosowaniem związku między siłą ciężkości, masą i przyspieszeniem grawitacyjnym (wzoru na ciężar) oraz ze związku gęstości z masą i objętością)

Uczeń:

projektuje i przeprowadza doświadczenia (inne niż opisane w podręczniku) wykazujące cząsteczkową budowę materii

projektuje i wykonuje doświadczenia wykazujące właściwości ciał stałych, cieczy i gazów

projektuje doświadczenia związane z wyznaczeniem gęstości cieczy oraz ciał stałych o regularnych i nieregularnych kształtach

realizuje projekt: Woda – białe bogactwo (lub inny związany z treściami rozdziału: Właściwości i budowa materii)

Uczeń:

uzasadnia kształt spadającej kropli wody

projektuje i wykonuje doświadczenie potwierdzające istnienie napięcia powierzchniowego wody

rozwiązuje nietypowe (złożone) zadania, (lub problemy) dotyczące treści rozdziału: Właściwości i budowa materii (z zastosowaniem związku między siłą ciężkości, masą i przyspieszeniem grawitacyjnym (wzoru na ciężar) oraz związku gęstości z masą i objętością

III. HYDROSTATYKA I AEROSTATYKA

Uczeń:

rozpoznaje i nazywa siły ciężkości i nacisku, podaje ich przykłady w różnych sytuacjach praktycznych (w otaczającej rzeczywistości); wskazuje przykłady z życia codziennego obrazujące działanie siły nacisku

rozróżnia parcie i ciśnienie

formułuje prawo Pascala, podaje przykłady jego zastosowania

wskazuje przykłady występowania siły wyporu w otaczającej rzeczywistości i życiu codziennym

wymienia cechy siły wyporu, ilustruje graficznie siłę wyporu

przeprowadza doświadczenia:

badanie zależności ciśnienia od pola powierzchni,

badanie zależności ciśnienia hydrostatycznego od wysokości słupa cieczy,

badanie przenoszenia w cieczy działającej na nią siły zewnętrznej,

badanie warunków pływania ciał,

korzystając z opisów doświadczeń i przestrzegając zasad bezpieczeństwa, formułuje wnioski

przelicza wielokrotności i podwielokrotności (mili-, centy-, kilo-, mega-)

wyodrębnia z tekstów i rysunków informacje kluczowe

Uczeń:

posługuje się pojęciem parcia (nacisku)

posługuje się pojęciem ciśnienia wraz z jego jednostką w układzie SI

posługuje się pojęciem ciśnienia w cieczach i gazach wraz z jego jednostką; posługuje się pojęciem ciśnienia hydrostatycznego i atmosferycznego

doświadczalnie demonstruje:

zależność ciśnienia hydrostatycznego od wysokości słupa cieczy,

istnienie ciśnienia atmosferycznego,

prawo Pascala,

prawo Archimedesa (na tej podstawie analizuje pływanie ciał)

posługuje się prawem Pascala, zgodnie z którym zwiększenie ciśnienia zewnętrznego powoduje jednakowy przyrost ciśnienia w całej objętości cieczy lub gazu

wskazuje w otaczającej rzeczywistości przykłady zjawisk opisywanych za pomocą praw i zależności dotyczących ciśnienia hydrostatycznego i atmosferycznego

przelicza wielokrotności i podwielokrotności (centy-, hekto-, kilo-, mega-); przelicza jednostki ciśnienia

stosuje do obliczeń:

związek między parciem a ciśnieniem,

związek między ciśnieniem hydrostatycznym a wysokością słupa cieczy i jej gęstością;

przeprowadza obliczenia i zapisuje wynik zaokrąglony do zadanej liczby cyfr znaczących

analizuje siły działające na ciała zanurzone w cieczach lub gazach, posługując się pojęciem siły wyporu i prawem Archimedesa

oblicza wartość siły wyporu dla ciał zanurzonych w cieczy lub gazie

podaje warunki pływania ciał: kiedy ciało tonie, kiedy pływa częściowo zanurzone w cieczy i kiedy pływa całkowicie zanurzone w cieczy

opisuje praktyczne zastosowanie prawa Archimedesa i warunków pływania ciał; wskazuje przykłady wykorzystywania w otaczającej rzeczywistości

posługuje się informacjami pochodzącymi z analizy przeczytanych tekstów (w tym popularnonaukowych) dotyczących pływania ciał

wyodrębnia z tekstów lub rysunków informacje kluczowe dla opisywanego zjawiska bądź problemu

przeprowadza doświadczenia:

wyznaczanie siły wyporu,

badanie, od czego zależy wartość siły wyporu i wykazanie, że jest ona równa ciężarowi wypartej cieczy,

korzystając z opisów doświadczeń i przestrzegając zasad bezpieczeństwa; zapisuje wynik pomiaru wraz z jego jednostką oraz z uwzględnieniem informacji o niepewności; wyciąga wnioski i formułuje prawo Archimedesa

rozwiązuje proste (typowe) zadania lub problemy dotyczące treści rozdziału: Hydrostatyka i aerostatyka (z wykorzystaniem: zależności między ciśnieniem, parciem i polem powierzchni, związku między ciśnieniem hydrostatycznym a wysokością słupa cieczy i jej gęstością, prawa Pascala, prawa Archimedesa, warunków pływania ciał)

Uczeń:

wymienia nazwy przyrządów służących do pomiaru ciśnienia

wyjaśnia zależność ciśnienia atmosferycznego od wysokości nad poziomem morza

opisuje znaczenie ciśnienia hydrostatycznego i ciśnienia atmosferycznego w przyrodzie i w życiu codziennym

 ^Ropisuje paradoks hydrostatyczny

opisuje doświadczenie Torricellego

opisuje zastosowanie prawa Pascala w prasie hydraulicznej i hamulcach hydraulicznych

wyznacza gęstość cieczy, korzystając z prawa Archimedesa

rysuje siły działające na ciało, które pływa w cieczy, tkwi w niej zanurzone lub tonie; wyznacza, rysuje i opisuje siłę wypadkową

wyjaśnia, kiedy ciało tonie, kiedy pływa częściowo zanurzone w cieczy i kiedy pływa całkowicie w niej zanurzone na podstawie prawa Archimedesa, posługując się pojęciami siły ciężkości i gęstości

planuje i przeprowadza doświadczenie w celu zbadania zależności ciśnienia od siły nacisku i pola powierzchni; opisuje jego przebieg i formułuje wnioski

projektuje i przeprowadza doświadczenie potwierdzające słuszność prawa Pascala dla cieczy lub gazów, opisuje jego przebieg oraz analizuje i ocenia wynik; formułuje komunikat o swoim doświadczeniu

rozwiązuje typowe zadania obliczeniowe z wykorzystaniem warunków pływania ciał; przeprowadza obliczenia i zapisuje wynik zaokrąglony do zadanej liczby cyfr znaczących

rozwiązuje zadania (lub problemy) bardziej złożone, ale typowe dotyczące treści rozdziału: Hydrostatyka i aerostatyka (z wykorzystaniem: zależności między ciśnieniem, parciem i polem powierzchni, prawa Pascala, prawa Archimedesa)

posługuje się informacjami pochodzącymi z analizy przeczytanych tekstów (w tym popularnonaukowych) dotyczących ciśnienia hydrostatycznego i atmosferycznego oraz prawa Archimedesa, a w szczególności informacjami pochodzącymi z analizy tekstu: Podciśnienie, nadciśnienie i próżnia

Uczeń:

uzasadnia, kiedy ciało tonie, kiedy pływa częściowo zanurzone w cieczy i kiedy pływa całkowicie w niej zanurzone, korzystając z wzorów na siły wyporu i ciężkości oraz gęstość

posługuje się informacjami pochodzącymi z analizy przeczytanych tekstów (w tym popularnonaukowych) dotyczących wykorzystywania prawa Pascala w otaczającej rzeczywistości i w życiu codziennym

Uczeń:

rozwiązuje złożone, nietypowe zadania (problemy) dotyczące treści rozdziału: Hydrostatyka i aerostatyka (z wykorzystaniem: zależności między ciśnieniem, parciem i polem powierzchni, związku między ciśnieniem hydrostatycznym a wysokością słupa cieczy i jej gęstością, prawa Pascala, prawa Archimedesa, warunków pływania ciał)

IV. KINEMATYKA

Uczeń:

wskazuje przykłady ciał będących w ruchu w otaczającej rzeczywistości

wyróżnia pojęcia toru i drogi i wykorzystuje je do opisu ruchu; podaje jednostkę drogi w układzie SI; przelicza jednostki drogi

odróżnia ruch prostoliniowy od ruchu krzywoliniowego; podaje przykłady ruchów: prostoliniowego i krzywoliniowego

nazywa ruchem jednostajnym ruch, w którym droga przebyta w jednostkowych przedziałach czasu jest stała; podaje przykłady ruchu jednostajnego w otaczającej rzeczywistości

posługuje się pojęciem prędkości do opisu ruchu prostoliniowego; opisuje ruch jednostajny prostoliniowy; podaje jednostkę prędkości w układzie SI

odczytuje prędkość i przebytą odległość z wykresów zależności drogi i prędkości od czasu

odróżnia ruch niejednostajny (zmienny) od ruchu jednostajnego; podaje przykłady ruchu niejednostajnego w otaczającej rzeczywistości

rozróżnia pojęcia: prędkość chwilowa i prędkość średnia

posługuje się pojęciem przyspieszenia do opisu ruchu prostoliniowego jednostajnie przyspieszonego i jednostajnie opóźnionego; podaje jednostkę przyspieszenia w układzie SI

odczytuje przyspieszenie i prędkość z wykresów zależności przyspieszenia i prędkości od czasu dla ruchu prostoliniowego jednostajnie przyspieszonego; rozpoznaje proporcjonalność prostą

rozpoznaje zależność rosnącą na podstawie danych z tabeli lub na podstawie wykresu zależności drogi od czasu w ruchu jednostajnie przyspieszonym

identyfikuje rodzaj ruchu na podstawie wykresów zależności drogi, prędkości i przyspieszenia od czasu; rozpoznaje proporcjonalność prostą

odczytuje dane z wykresów zależności drogi, prędkości i przyspieszenia od czasu dla ruchów prostoliniowych: jednostajnego i jednostajnie przyspieszonego

przelicza wielokrotności i podwielokrotności (mili-, centy-, kilo-, mega-) oraz jednostki czasu (sekunda, minuta, godzina)

wyodrębnia z tekstów i rysunków informacje kluczowe

Uczeń:

wyjaśnia, na czym polega względność ruchu; podaje przykłady układów odniesienia

opisuje i wskazuje przykłady względności ruchu

oblicza wartość prędkości i przelicza jej jednostki; oblicza i zapisuje wynik zaokrąglony do zadanej liczby cyfr znaczących

wyznacza wartość prędkości i drogę z wykresów zależności prędkości i drogi od czasu dla ruchu prostoliniowego odcinkami jednostajnego oraz rysuje te wykresy na podstawie podanych informacji

rozpoznaje na podstawie danych liczbowych lub na podstawie wykresu, że w ruchu jednostajnym prostoliniowym droga jest wprost proporcjonalna do czasu oraz posługuje się proporcjonalnością prostą

nazywa ruchem jednostajnie przyspieszonym ruch, w którym wartość prędkości rośnie jednostkowych przedziałach czasu o tę samą wartość, a ruchem jednostajnie opóźnionym – ruch, w którym wartość prędkości maleje w jednostkowych przedziałach czasu o tę samą wartość

oblicza wartość przyspieszenia wraz z jednostką; przelicza jednostki przyspieszenia

wyznacza zmianę prędkości dla ruchu prostoliniowego jednostajnie zmiennego (przyspieszonego lub opóźnionego); oblicza prędkość końcową w ruchu jednostajnie przyspieszonym

stosuje do obliczeń związek przyspieszenia ze zmianą prędkości i czasem, w którym ta zmiana nastąpiła (∆v=a∙∆t); wyznacza prędkość końcową

analizuje wykresy zależności drogi i prędkości od czasu dla ruchu prostoliniowego jednostajnego; porównuje ruchy na podstawie nachylenia wykresu zależności drogi od czasu do osi czasu

analizuje wykresy zależności prędkości i przyspieszenia od czasu dla ruchu prostoliniowego jednostajnie przyspieszonego; porównuje ruchy na podstawie nachylenia wykresu prędkości do osi czasu

analizuje wykres zależności prędkości od czasu dla ruchu prostoliniowego jednostajnie opóźnionego; oblicza prędkość końcową w tym ruchu

przeprowadza doświadczenia:

wyznaczanie prędkości ruchu pęcherzyka powietrza w zamkniętej rurce wypełnionej wodą,

badanie ruchu staczającej się kulki,

korzystając z opisów doświadczeń i przestrzegając zasad bezpieczeństwa; zapisuje wyniki pomiarów i obliczeń w tabeli zaokrąglone do zadanej liczby cyfr znaczących; formułuje wnioski

rozwiązuje proste (typowe) zadania lub problemy związane z treścią rozdziału: Kinematyka (dotyczące względności ruchu oraz z wykorzystaniem: zależności między drogą, prędkością i czasem w ruchu jednostajnym prostoliniowym, związku przyspieszenia ze zmianą prędkości i czasem, zależności prędkości i drogi od czasu w ruchu prostoliniowym jednostajnie przyspieszonym)

Uczeń:

rozróżnia układy odniesienia: jedno-, dwu- i trójwymiarowy

planuje i przeprowadza doświadczenie w celu wyznaczenia prędkości z pomiaru czasu i drogi z użyciem przyrządów analogowych lub cyfrowych bądź programu do analizy materiałów wideo; szacuje rząd wielkości spodziewanego wyniku; zapisuje wyniki pomiarów wraz z ich jednostkami oraz z uwzględnieniem informacji o niepewności; opisuje przebieg doświadczenia i ocenia jego wyniki

sporządza wykresy zależności prędkości i drogi od czasu dla ruchu prostoliniowego odcinkami jednostajnego na podstawie podanych informacji (oznacza wielkości i skale na osiach; zaznacza punkty i rysuje wykres; uwzględnia niepewności pomiarowe)

wyznacza przyspieszenie z wykresów zależności prędkości od czasu dla ruchu prostoliniowego jednostajnie zmiennego (przyspieszonego lub opóźnionego)

 ^Ropisuje zależność drogi od czasu w ruchu jednostajnie przyspieszonym, gdy prędkość początkowa jest równa zero; stosuje tę zależność do obliczeń

analizuje ruch ciała na podstawie filmu

 ^Rposługuje się wzorem: s=(at²)/(2), ^Rwyznacza przyspieszenie ciała na podstawie wzoru a=(2s)/(t²)

wyjaśnia, że w ruchu jednostajnie przyspieszonym bez prędkości początkowej odcinki drogi pokonywane w kolejnych sekundach mają się do siebie jak kolejne liczby nieparzyste

rozwiązuje proste zadania z wykorzystaniem wzorów ^Rs=(at²)/(2) i a=(∆v)/(∆t)

analizuje wykresy zależności ^Rdrogi od czasu dla ruchu prostoliniowego jednostajnie przyspieszonego bez prędkości początkowej; porównuje ruchy na podstawie nachylenia wykresu zależności drogi od czasu do osi czasu

wyjaśnia, że droga w dowolnym ruchu jest liczbowo równa polu pod wykresem zależności prędkości od czasu

sporządza wykresy zależności prędkości i przyspieszenia od czasu dla ruchu prostoliniowego jednostajnie przyspieszonego

rozwiązuje typowe zadania związane z analizą wykresów zależności drogi i prędkości od czasu dla ruchów prostoliniowych: jednostajnego i jednostajnie zmiennego

rozwiązuje bardziej złożone zadania (lub problemy) dotyczące treści rozdziału: Kinematyka (z wykorzystaniem: zależności między drogą, prędkością i czasem w ruchu jednostajnym prostoliniowym, związku przyspieszenia ze zmianą prędkości i czasem, zależności prędkości i drogi od czasu w ruchu prostoliniowym jednostajnie zmiennym)

Uczeń:

planuje i demonstruje doświadczenie związane z badaniem ruchu z użyciem przyrządów analogowych lub cyfrowych, programu do analizy materiałów wideo; opisuje przebieg doświadczenia, analizuje i ocenia wyniki

posługuje się informacjami pochodzącymi z analizy przeczytanych tekstów (w tym popularnonaukowych) dotyczących ruchu (np. urządzeń do pomiaru przyspieszenia)

realizuje projekt: Prędkość wokół nas (lub inny związany z treściami rozdziału Kinematyka)

Uczeń:

rozwiązuje nietypowe, złożone zadania (problemy) dotyczące treści rozdziału: Kinematyka (z wykorzystaniem wzorów: s=(at²)/(2) i a=(∆v)/(∆t)

oraz związane z analizą wykresów zależności drogi i prędkości od czasu dla ruchów prostoliniowych: jednostajnego i jednostajnie zmiennego)

 ^Ranalizuje wykres zależności prędkości od czasu dla ruchu prostoliniowego jednostajnie przyspieszonego z prędkością początkową i na tej podstawie wyprowadza wzór na obliczanie drogi w tym ruchu

V. DYNAMIKA

Uczeń:

posługuje się symbolem siły; stosuje pojęcie siły jako działania skierowanego (wektor); wskazuje wartość, kierunek i zwrot wektora siły

wyjaśnia pojęcie siły wypadkowej; opisuje i rysuje siły, które się równoważą

rozpoznaje i nazywa siły oporów ruchu; podaje ich przykłady w otaczającej rzeczywistości

podaje treść pierwszej zasady dynamiki Newtona

podaje treść drugiej zasady dynamiki Newtona; definiuje jednostkę siły w układzie SI (1 N) i posługuje się jednostką siły

rozpoznaje i nazywa siły działające na spadające ciała (siły ciężkości i oporów ruchu)

podaje treść trzeciej zasady dynamiki Newtona

posługuje się pojęciem sił oporów ruchu; podaje ich przykłady w różnych sytuacjach praktycznych i opisuje wpływ na poruszające się ciała

rozróżnia tarcie statyczne i kinetyczne

rozpoznaje zależność rosnącą bądź malejącą oraz proporcjonalność prostą na podstawie danych z tabeli; posługuje się proporcjonalnością prostą

przeprowadza doświadczenia:

badanie spadania ciał,

badanie wzajemnego oddziaływania ciał

badanie, od czego zależy tarcie,

korzystając z opisów doświadczeń, przestrzegając zasad bezpieczeństwa; zapisuje wyniki i formułuje wnioski

przelicza wielokrotności i podwielokrotności (mili-, centy-, kilo-, mega-)

wyodrębnia z tekstów i rysunków informacje kluczowe

Uczeń:

wyznacza i rysuje siłę wypadkową sił o jednakowych kierunkach

wyjaśnia, na czym polega bezwładność ciał; wskazuje przykłady bezwładności w otaczającej rzeczywistości

posługuje się pojęciem masy i wyjaśnia jej związek z bezwładnością ciał

analizuje zachowanie się ciał na podstawie pierwszej zasady dynamiki

analizuje zachowanie się ciał na podstawie drugiej zasady dynamiki

opisuje spadek swobodny jako przykład ruchu jednostajnie przyspieszonego

porównuje czas spadania swobodnego i rzeczywistego różnych ciał z danej wysokości

opisuje wzajemne oddziaływanie ciał, posługując się trzecią zasadą dynamiki

opisuje zjawisko odrzutu i wskazuje jego przykłady w otaczającej rzeczywistości

analizuje i wyjaśnia wyniki przeprowadzonego doświadczenia; podaje przyczynę działania siły tarcia i wyjaśnia, od czego zależy jej wartość

stosuje pojęcie siły tarcia jako działania skierowanego (wektor); wskazuje wartość, kierunek i zwrot siły tarcia

opisuje i rysuje siły działające na ciało wprawiane w ruch (lub poruszające się) oraz wyznacza i rysuje siłę wypadkową

opisuje znaczenie tarcia w życiu codziennym; wyjaśnia na przykładach, kiedy tarcie i inne opory ruchu są pożyteczne, a kiedy niepożądane oraz wymienia sposoby zmniejszania lub zwiększania oporów ruchu (tarcia)

stosuje do obliczeń:

związek między siłą i masą a przyspieszeniem,

związek między siłą ciężkości, masą i przyspieszeniem grawitacyjnym;

oblicza i zapisuje wynik zaokrąglony do zadanej liczby cyfr znaczących

przeprowadza doświadczenia:

badanie bezwładności ciał,

badanie ruchu ciała pod wpływem działania sił, które się nie równoważą,

demonstracja zjawiska odrzutu,

korzystając z opisów doświadczeń i przestrzegając zasad bezpieczeństwa; zapisuje wyniki pomiarów wraz z ich jednostkami oraz z uwzględnieniem informacji o niepewności, analizuje je i formułuje wnioski

rozwiązuje proste (typowe) zadania lub problemy dotyczące treści rozdziału: Dynamika (z wykorzystaniem: pierwszej zasady dynamiki Newtona, związku między siłą i masą a przyspieszeniem oraz zadania dotyczące swobodnego spadania ciał, wzajemnego oddziaływania ciał i występowania oporów ruchu

Uczeń:

 ^Rwyznacza i rysuje siłę wypadkową sił o różnych kierunkach

 ^Rpodaje wzór na obliczanie siły tarcia

analizuje opór powietrza podczas ruchu spadochroniarza

planuje i przeprowadza doświadczenia:

w celu zilustrowania I zasady dynamiki,

w celu zilustrowania II zasady dynamiki,

w celu zilustrowania III zasady dynamiki;

opisuje ich przebieg, formułuje wnioski

analizuje wyniki przeprowadzonych doświadczeń (oblicza przyspieszenia ze wzoru na drogę w ruchu jednostajnie przyspieszonym i zapisuje wyniki zaokrąglone do zadanej liczby cyfr znaczących; wskazuje czynniki istotne i nieistotne dla przebiegu doświadczeń)

rozwiązuje bardziej złożone zadania (lub problemy) dotyczące treści rozdziału: Dynamika (z wykorzystaniem: pierwszej zasady dynamiki Newtona, związku między siłą i masą a przyspieszeniem i związku przyspieszenia ze zmianą prędkości i czasem, w którym ta zmiana nastąpiła () oraz dotyczące: swobodnego spadania ciał, wzajemnego oddziaływania ciał, występowania oporów ruchu)

posługuje się informacjami pochodzącymi z analizy tekstów (w tym popularnonaukowych) dotyczących: bezwładności ciał, spadania ciał, występowania oporów ruchu, a w szczególności tekstu: Czy opór powietrza zawsze przeszkadza sportowcom

Uczeń:

posługuje się informacjami pochodzącymi z analizy tekstów (w tym popularnonaukowych) dotyczących przykładów wykorzystania zasady odrzutu w przyrodzie i technice

Uczeń:

rozwiązuje nietypowe złożone zadania, (problemy) dotyczące treści rozdziału: Dynamika (stosując do obliczeń związek między siłą i masą a przyspieszeniem oraz związek: ∆v=a∙∆t)

VI. PRACA, MOC, ENERGIA

Uczeń:

posługuje się pojęciem energii, podaje przykłady różnych jej form

odróżnia pracę w sensie fizycznym od pracy w języku potocznym; wskazuje przykłady wykonania pracy mechanicznej w otaczającej rzeczywistości

podaje wzór na obliczanie pracy, gdy kierunek działającej na ciało siły jest zgodny z kierunkiem jego ruchu

rozróżnia pojęcia: praca i moc; odróżnia moc w sensie fizycznym od mocy w języku potocznym; wskazuje odpowiednie przykłady w otaczającej rzeczywistości

podaje i opisuje wzór na obliczanie mocy (iloraz pracy i czasu, w którym praca została wykonana)

rozróżnia pojęcia: praca i energia; wyjaśnia co rozumiemy przez pojęcie energii oraz kiedy ciało zyskuje energię, a kiedy ją traci; wskazuje odpowiednie przykłady w otaczającej rzeczywistości

posługuje się pojęciem energii potencjalnej grawitacji (ciężkości) i potencjalnej sprężystości wraz z ich jednostką w układzie SI

posługuje się pojęciami siły ciężkości i siły sprężystości

posługuje się pojęciem energii kinetycznej; wskazuje przykłady ciał posiadających energię kinetyczną w otaczającej rzeczywistości

wymienia rodzaje energii mechanicznej;

wskazuje przykłady przemian energii mechanicznej w otaczającej rzeczywistości

posługuje się pojęciem energii mechanicznej jako sumy energii kinetycznej i potencjalnej; podaje zasadę zachowania energii mechanicznej

doświadczalnie bada, od czego zależy energia potencjalna ciężkości, korzystając z opisu doświadczenia i przestrzegając zasad bezpieczeństwa; opisuje wyniki i formułuje wnioski

przelicza wielokrotności i podwielokrotności oraz jednostki czasu

wyodrębnia z prostych tekstów i rysunków informacje kluczowe

Uczeń:

posługuje się pojęciem pracy mechanicznej wraz z jej jednostką w układzie SI; wyjaśnia, kiedy została wykonana praca 1 J

posługuje się pojęciem oporów ruchu

posługuje się pojęciem mocy wraz z jej jednostką w układzie SI; wyjaśnia, kiedy urządzenie ma moc 1 W; porównuje moce różnych urządzeń

wyjaśnia, kiedy ciało ma energię potencjalną grawitacji, a kiedy ma energię potencjalną sprężystości; opisuje wykonaną pracę jako zmianę energii

opisuje przemiany energii ciała podniesionego na pewną wysokość, a następnie upuszczonego

wykorzystuje zasadę zachowania energii do opisu zjawisk

podaje i opisuje zależność przyrostu energii potencjalnej grawitacji ciała od jego masy i wysokości, na jaką ciało zostało podniesione (∆E=m∙g∙h)

opisuje i wykorzystuje zależność energii kinetycznej ciała od jego masy i prędkości; podaje wzór na energię kinetyczną i stosuje go do obliczeń

opisuje związek pracy wykonanej podczas zmiany prędkości ciała ze zmianą energii kinetycznej ciała (opisuje wykonaną pracę jako zmianę energii); wyznacza zmianę energii kinetycznej

wykorzystuje zasadę zachowania energii

do opisu zjawisk oraz wskazuje ich przykłady w otaczającej rzeczywistości

stosuje do obliczeń:

związek pracy z siłą i drogą, na jakiej została wykonana,

związek mocy z pracą i czasem, w którym została wykonana,

związek wykonanej pracy ze zmianą energii oraz wzory na energię potencjalną grawitacji i energię kinetyczną,

związek między siłą ciężkości, masą i przyspieszeniem grawitacyjnym;

wykonuje obliczenia i zapisuje wynik zaokrąglony do zadanej liczby cyfr znaczących

rozwiązuje proste (typowe) zadania lub problemy dotyczące treści rozdziału: Praca, moc, energia (z wykorzystaniem: związku pracy z siłą i drogą, na jakiej została wykonana, związku mocy z pracą i czasem, w którym została wykonana, związku wykonanej pracy ze zmianą energii, wzorów na energię potencjalną grawitacji i energię kinetyczną)

wyodrębnia z tekstów, tabel i rysunków informacje kluczowe dla opisywanego zjawiska bądź problemu

Uczeń:

wyjaśnia kiedy, mimo działającej na ciało siły, praca jest równa zero; wskazuje odpowiednie przykłady w otaczającej rzeczywistości

 ^Rwyjaśnia sposób obliczania pracy, gdy kierunek działającej na ciało siły nie jest zgodny z kierunkiem jego ruchu

 ^Rwyjaśnia, co to jest koń mechaniczny (1 KM)

podaje, opisuje i stosuje wzór na obliczanie mocy chwilowej (P=F∙v)

wyznacza zmianę energii potencjalnej grawitacji ciała podczas zmiany jego wysokości (wyprowadza wzór)

wyjaśnia, jaki układ nazywa się układem izolowanym; podaje zasadę zachowania energii

planuje i przeprowadza doświadczenia związane z badaniem, od czego zależy energia potencjalna sprężystości i energia kinetyczna; opisuje ich przebieg i wyniki, formułuje wnioski

rozwiązuje zadania (lub problemy) bardziej złożone (w tym umiarkowanie trudne zadania obliczeniowe) dotyczące treści rozdziału: Praca, moc, energia (z wykorzystaniem: związku pracy z siłą i drogą, na jakiej została wykonana, związku mocy z pracą i czasem, w którym została wykonana, związku wykonanej pracy ze zmianą energii oraz wzorów na energię potencjalną grawitacji i energię kinetyczną)

posługuje się informacjami pochodzącymi z analizy tekstów (w tym popularnonaukowych) dotyczących: energii i pracy, mocy różnych urządzeń, energii potencjalnej i kinetycznej oraz zasady zachowania energii mechanicznej

Uczeń:

 ^Rwykazuje, że praca wykonana podczas zmiany prędkości ciała jest równa zmianie jego energii kinetycznej (wyprowadza wzór)

rozwiązuje złożone zadania obliczeniowe:

dotyczące energii i pracy (wykorzystuje ^Rgeometryczną interpretację pracy) oraz mocy;

z wykorzystaniem wzorów na energię potencjalną grawitacji i energię kinetyczną;

szacuje rząd wielkości spodziewanego wyniku i na tej podstawie ocenia wyniki obliczeń

realizuje projekt: Statek parowy (lub inny związany z treściami rozdziału: Praca, moc, energia)

Uczeń:

rozwiązuje nietypowe zadania (problemy) dotyczące treści rozdziału: Praca, moc, energia

VII. TERMODYNAMIKA

Uczeń:

posługuje się pojęciem energii kinetycznej; opisuje wykonaną pracę jako zmianę energii

posługuje się pojęciem temperatury

podaje przykłady zmiany energii wewnętrznej spowodowanej wykonaniem pracy lub przepływem ciepła w otaczającej rzeczywistości

podaje warunek i kierunek przepływu ciepła; stwierdza, że ciała o równej temperaturze pozostają w stanie równowagi termicznej

rozróżnia materiały o różnym przewodnictwie; wskazuje przykłady w otaczającej rzeczywistości

wymienia sposoby przekazywania energii w postaci ciepła; wskazuje odpowiednie przykłady w otaczającej rzeczywistości

informuje o przekazywaniu ciepła przez promieniowanie; wykonuje i opisuje doświadczenie ilustrujące ten sposób przekazywania ciepła

rozróżnia i nazywa zmiany stanów skupienia: topnienie, krzepnięcie, parowanie, skraplanie, sublimację, resublimację oraz wskazuje przykłady tych zjawisk w otaczającej rzeczywistości

posługuje się tabelami wielkości fizycznych w celu odszukania temperatury topnienia i temperatury wrzenia oraz ^Rciepła topnienia i ^Rciepła parowania; porównuje te wartości dla różnych substancji

doświadczalnie demonstruje zjawisko topnienia

wyjaśnia, od czego zależy szybkość parowania

posługuje się pojęciem temperatury wrzenia

przeprowadza doświadczenia:

obserwacja zmian temperatury ciał w wyniku wykonania nad nimi pracy lub ogrzania,

badanie zjawiska przewodnictwa cieplnego,

obserwacja zjawiska konwekcji,

obserwacja zmian stanu skupienia wody,

obserwacja topnienia substancji,

korzystając z opisów doświadczeń i przestrzegając zasad bezpieczeństwa; zapisuje wyniki obserwacji i formułuje wnioski

rozwiązuje proste, nieobliczeniowe zadania dotyczące treści rozdziału: Termodynamika – związane z energią wewnętrzną i zmianami stanów skupienia ciał: topnieniem lub krzepnięciem, parowaniem (wrzeniem) lub skraplaniem

przelicza wielokrotności i podwielokrotności oraz jednostki czasu

wyodrębnia z tekstów i rysunków informacje kluczowe

Uczeń:

wykonuje doświadczenie modelowe (ilustracja zmiany zachowania się cząsteczek ciała stałego w wyniku wykonania nad nim pracy), korzystając z jego opisu; opisuje wyniki doświadczenia

posługuje się pojęciem energii wewnętrznej; określa jej związek z liczbą cząsteczek, z których zbudowane jest ciało; podaje jednostkę energii wewnętrznej w układzie SI

wykazuje, że energię układu (energię wewnętrzną) można zmienić, wykonując nad nim pracę

określa temperaturę ciała jako miarę średniej energii kinetycznej cząsteczek, z których ciało jest zbudowane

analizuje jakościowo związek między

temperaturą a średnią energią kinetyczną (ruchu chaotycznego) cząsteczek

posługuje się skalami temperatur (Celsjusza, Kelvina); wskazuje jednostkę temperatury w układzie SI; podaje temperaturę zera bezwzględnego

przelicza temperaturę w skali Celsjusza na temperaturę w skali Kelvina i odwrotnie

posługuje się pojęciem przepływu ciepła jako przekazywaniem energii w postaci ciepła oraz jednostką ciepła w układzie SI

wykazuje, że nie następuje przekazywanie energii w postaci ciepła (wymiana ciepła) między ciałami o tej samej temperaturze

wykazuje, że energię układu (energię wewnętrzną) można zmienić, wykonując nad nim pracę lub przekazując energię w postaci ciepła

analizuje jakościowo zmiany energii wewnętrznej spowodowane wykonaniem pracy i przepływem ciepła

podaje treść pierwszej zasady termodynamiki (∆E=W+Q)

doświadczalnie bada zjawisko przewodnictwa cieplnego i określa, który z badanych materiałów jest lepszym przewodnikiem ciepła (planuje, przeprowadza i opisuje doświadczenie)

opisuje zjawisko przewodnictwa cieplnego oraz rolę izolacji cieplnej

opisuje ruch cieczy i gazów w zjawisku konwekcji

stwierdza, że przyrost temperatury ciała jest wprost proporcjonalny do ilości pobranego przez ciało ciepła oraz, że ilość pobranego przez ciało ciepła do uzyskania danego przyrostu temperatury jest wprost proporcjonalna do masy ciała

opisuje jakościowo zmiany stanów skupienia: topnienie, krzepnięcie, parowanie, skraplanie, sublimację, resublimację

analizuje zjawiska: topnienia i krzepnięcia, sublimacji i resublimacji, wrzenia i skraplania jako procesy, w których dostarczanie energii w postaci ciepła nie powoduje zmiany temperatury

wyznacza temperaturę:

topnienia wybranej substancji (mierzy czas i temperaturę, zapisuje wyniki pomiarów wraz z ich jednostkami i z uwzględnieniem informacji o niepewności),

wrzenia wybranej substancji, np. wody

porównuje topnienie kryształów i ciał bezpostaciowych

na schematycznym rysunku (wykresie) ilustruje zmiany temperatury w procesie topnienia dla ciał krystalicznych i bezpostaciowych

doświadczalnie demonstruje zjawiska wrzenia i skraplania

przeprowadza doświadczenia:

badanie, od czego zależy szybkość parowania,

obserwacja wrzenia,

korzystając z opisów doświadczeń i przestrzegając zasad bezpieczeństwa; zapisuje wyniki i formułuje wnioski

rozwiązuje proste zadania (w tym obliczeniowe) lub problemy dotyczące treści rozdziału: Termodynamika (związane z energią wewnętrzną i temperaturą, przepływem ciepła oraz z wykorzystaniem: związków ∆E=W i ∆E=Q, zależności Q=c∙m∙∆T oraz wzorów na ^Rciepło topnienia i ^Rciepło parowania); wykonuje obliczenia i zapisuje wynik zaokrąglony do zadanej liczby cyfr znaczących

wyodrębnia z tekstów, tabel i rysunków informacje kluczowe dla opisywanego zjawiska bądź problemu

Uczeń:

wyjaśnia wyniki doświadczenia modelowego (ilustracja zmiany zachowania się cząsteczek ciała stałego w wyniku wykonania nad nim pracy)

wyjaśnia związek między energią kinetyczną cząsteczek i temperaturą

 ^Ropisuje możliwość wykonania pracy kosztem energii wewnętrznej; podaje przykłady praktycznego wykorzystania tego procesu

wyjaśnia przepływ ciepła w zjawisku przewodnictwa cieplnego oraz rolę izolacji cieplnej

uzasadnia, odwołując się do wyników doświadczenia, że przyrost temperatury ciała jest wprost proporcjonalny do ilości pobranego przez ciało ciepła oraz, że ilość pobranego przez ciało ciepła do uzyskania danego przyrostu temperatury jest wprost proporcjonalna do masy ciała

 ^Rrysuje wykres zależności temperatury od czasu ogrzewania lub oziębiania odpowiednio dla zjawiska topnienia lub krzepnięcia na podstawie danych

 ^Rposługuje się pojęciem ciepła topnienia wraz z jednostką w układzie SI; podaje wzór na ciepło topnienia

wyjaśnia, co dzieje się z energią pobieraną (lub oddawaną) przez mieszaninę substancji w stanie stałym i ciekłym (np. wody i lodu) podczas topnienia (lub krzepnięcia) w stałej temperaturze

 ^Rposługuje się pojęciem ciepła parowania wraz z jednostką w układzie SI; podaje wzór na ciepło parowania

 ^Rwyjaśnia zależność temperatury wrzenia od ciśnienia

przeprowadza doświadczenie ilustrujące wykonanie pracy przez rozprężający się gaz, korzystając z opisu doświadczenia i przestrzegając zasad bezpieczeństwa; analizuje wyniki doświadczenia i formułuje wnioski

planuje i przeprowadza doświadczenie w celu wykazania, że do uzyskania jednakowego przyrostu temperatury różnych substancji o tej samej masie potrzebna jest inna ilość ciepła; opisuje przebieg doświadczenia i ocenia je

rozwiązuje bardziej złożone zadania lub problemy (w tym umiarkowanie trudne zadania obliczeniowe) dotyczące treści rozdziału: Termodynamika (związane z energią wewnętrzną i temperaturą, zmianami stanu skupienia ciał, wykorzystaniem wzorów na ^Rciepło topnienia i ^Rciepło parowania)

posługuje się informacjami pochodzącymi z analizy tekstów (w tym popularnonaukowych) dotyczących:

energii wewnętrznej i temperatury,

wykorzystania (w przyrodzie i w życiu codziennym) przewodnictwa cieplnego (przewodników i izolatorów ciepła),

zjawiska konwekcji (np. prądy konwekcyjne),

promieniowania słonecznego (np. kolektory słoneczne),

zmian stanu skupienia ciał,

a w szczególności tekstu: Dom pasywny, czyli jak zaoszczędzić na ogrzewaniu i klimatyzacji (lub innego tekstu związanego z treściami rozdziału: Termodynamika)

Uczeń:

rozwiązuje złożone zadania obliczeniowe związane ze zmianą energii wewnętrznej; szacuje rząd wielkości spodziewanego wyniku i na tej podstawie ocenia wyniki obliczeń

Uczeń:

rozwiązuje nietypowe zadania (problemy) dotyczące treści rozdziału: Termodynamika

^Rsporządza i analizuje wykres zależności temperatury od czasu ogrzewania lub oziębiania dla zjawiska topnienia lub krzepnięcia na podstawie danych (opisuje osie układu współrzędnych, uwzględnia niepewności pomiarów)

I. ELEKTROSTATYKA

Uczeń:

informuje, czym zajmuje się ele-ktrostatyka; wskazuje przykłady elektryzowania ciał w otaczającej rzeczywistości

posługuje się pojęciem ładunku elektrycznego; rozróżnia dwa rodzaje ładunków elektrycznych (dodatnie i ujemne)

wyjaśnia, z czego składa się atom; przedstawia model budowy atomu na schematycznym rysunku

posługuje się pojęciami: przewodni-ka jako substancji, w której łatwo mogą się przemieszczać ładunki elektryczne, i izolatora jako substan-cji, w której ładunki elektryczne nie mogą się przemieszczać

odróżnia przewodniki od izolatorów; wskazuje ich przykłady

posługuje się pojęciem układu izolowanego; podaje zasadę zachowania ładunku elektrycznego

wyodrębnia z tekstów i rysunków informacje kluczowe dla opisywane-go zjawiska lub problemu

współpracuje w zespole podczas przeprowadzania obserwacji i do-świadczeń, przestrzegając zasad bezpieczeństwa

rozwiązuje proste (bardzo łatwe) zadania dotyczące treści rozdziału Elektrostatyka

Uczeń:

doświadczalnie demonstruje zjawiska elektryzowania przez potarcie lub dotyk oraz wzajemne oddziaływanie ciał naelektryzowanych

opisuje sposoby elektryzowania ciał przez potarcie i dotyk; informuje, że te zjawiska polegają na przemieszczaniu się elektronów; ilustruje to na przykładach

opisuje jakościowo oddziaływanie ładunków jednoimiennych i różnoimien-nych; podaje przykłady oddziaływań elektrostatycznych w otaczającej rzeczy-wistości i ich zastosowań (poznane na lekcji)

posługuje się pojęciem ładunku elementarnego; podaje symbol ładunku elementarnego oraz wartość: e ≈ 1,6 · 10–19 C

posługuje się pojęciem ładunku elektrycznego jako wielokrotności ładunku elementarnego; stosuje jednostkę ładunku (1 C)

wyjaśnia na przykładach, kiedy ciało jest naładowane dodatnio, a kiedy jest nałado-wane ujemnie

posługuje się pojęciem jonu; wyjaśnia, kiedy powstaje jon dodatni, a kiedy – jon ujemny

doświadczalnie odróżnia przewodniki od izolatorów; wskazuje ich przykłady

informuje, że dobre przewodniki elektry-czności są również dobrymi przewodnikami ciepła; wymienia przykłady zastosowań przewodników i izolatorów w otaczającej rzeczywistości

stosuje zasadę zachowania ładunku elektrycznego

analizuje działanie elektroskopu na podstawie opisu jego budowy; posługuje się elektroskopem

opisuje przemieszczanie się ładunków w przewodnikach pod wpływem oddziaływania ładunku zewnętrznego (indukcja elektrostatyczna)

podaje przykłady skutków i wykorzystania indukcji elektrostatycznej

przeprowadza doświadczenia:

doświadczenie ilustrujące elektryzowanie ciał przez pocieranie oraz oddziaływanie ciał naelektryzowanych,

doświadczenie wykazujące, że przewo-dnik można naelektryzować,

elektryzowanie ciał przez zbliżenie ciała naelektryzowanego,

korzystając z ich opisów i przestrzegając zasad bezpieczeństwa; opisuje przebieg przeprowadzonego doświadczenia (wyróż-nia kluczowe kroki i sposób postępowania, wyjaśnia rolę użytych przyrządów, przedstawia wyniki i formułuje wnioski na podstawie tych wyników)

rozwiązuje proste zadania dotyczące treści rozdziału Elektrostatyka

Uczeń:

wskazuje przykłady oddziaływań elektro-statycznych w otaczającej rzeczywistości i ich zastosowań (inne niż poznane na lekcji)

opisuje budowę i zastosowanie maszyny elektrostatycznej

porównuje oddziaływania elektrostaty-czne i grawitacyjne

wykazuje, że 1 C jest bardzo dużym ładunkiem elektrycznym (zawiera
6,24 · 1018 ładunków elementarnych:
1 C = 6,24 · 1018e)

Ranalizuje tzw. szereg tryboelektryczny

rozwiązuje zadania z wykorzystaniem zależności, że każdy ładunek elektryczny jest wielokrotnością ładunku elementarne-go; przelicza podwielokrotności, przepro-wadza obliczenia i zapisuje wynik zaokrąglony do zadanej liczby cyfr znaczących

posługuje się pojęciem elektronów swobodnych; wykazuje, że w metalach znajdują się elektrony swobodne, a w izo-latorach elektrony są związane z atomami; na tej podstawie uzasadnia podział substancji na przewodniki i izolatory

wyjaśnia wyniki obserwacji przeprowadzo-nych doświadczeń związanych z elektryzowaniem przewodników; uzasadnia na przykładach, że przewodnik można naelektryzować wtedy, gdy odizoluje się go od ziemi

wyjaśnia, na czym polega uziemienie ciała naelektryzowanego i zobojętnienie zgromadzonego na nim ładunku elektrycznego

opisuje działanie i zastosowanie pioruno-chronu

projektuje i przeprowadza:

doświadczenie ilustrujące właściwości ciał naelektryzowanych,

doświadczenie ilustrujące skutki indukcji elektrostatycznej,

krytycznie ocenia ich wyniki; wskazuje czynniki istotne i nieistotne dla wyników doświadczeń; formułuje wnioski na podstawie wyników doświadczeń

rozwiązuje zadania bardziej złożone, ale typowe, dotyczące treści rozdziału Elektrostatyka

posługuje się informacjami pochodzącymi z analizy przeczytanych tekstów (w tym popularnonaukowych) dotyczących treści rozdziału Elektrostatyka (w szczególności tekstu: Gdzie wykorzystuje się elektryzowanie ciał)

Uczeń:

rozwiązuje zadania złożone dotyczące treści rozdziału Elektrostatyka

realizuje własny projekt dotyczący treści rozdziału Elektrostatyka

Uczeń:

rozwiązuje zadania nietypowe dotyczące treści rozdziału Elektrostatyka

Rposługuje się pojęciem dipolu elektrycznego do wyjaśnienia skutków indukcji elektrostatycznej

II. PRĄD ELEKTRYCZNY

Uczeń:

określa umowny kierunek przepływu prądu elektrycznego

przeprowadza doświadczenie modelowe ilustrujące, czym jest natężenie prądu, korzystając z jego opisu

posługuje się pojęciem natężenia prądu wraz z jego jednostką (1 A)

posługuje się pojęciem obwodu elektrycznego; podaje warunki przepływu prądu elektrycznego w obwodzie elektrycznym

wymienia elementy prostego obwo-du elektrycznego: źródło energii elektrycznej, odbiornik (np. żarówka, opornik), przewody, wyłącznik, mierniki (amperomierz, woltomierz); rozróżnia symbole graficzne tych elementów

wymienia przyrządy służące do pomiaru napięcia elektrycznego i natężenia prądu elektrycznego; wyjaśnia, jak włącza się je do obwodu elektrycznego (ampero-mierz szeregowo, woltomierz równolegle)

wymienia formy energii, na jakie jest zamieniana energia elektryczna; wymienia źródła energii elektrycznej i odbiorniki; podaje ich przykłady

wyjaśnia, na czym polega zwarcie; opisuje rolę izolacji i bezpieczników przeciążeniowych w domowej sieci elektrycznej

opisuje warunki bezpiecznego korzystania z energii elektrycznej

wyodrębnia z tekstów, tabel i rysunków informacje kluczowe dla opisywanego zjawiska lub problemu

rozpoznaje zależność rosnącą bądź malejącą na podstawie danych z tabeli lub na podstawie wykresu

współpracuje w zespole podczas przeprowadzania obserwacji i do-świadczeń, przestrzegając zasad bezpieczeństwa

rozwiązuje proste (bardzo łatwe) zadania dotyczące treści rozdziału Prąd elektryczny

Uczeń:

posługuje się pojęciem napięcia elektrycznego jako wielkości określającej ilość energii potrzebnej do przeniesienia jednostkowego ładunku w obwodzie; stosuje jednostkę napięcia (1 V)

opisuje przepływ prądu w obwodach jako ruch elektronów swobodnych albo jonów w przewodnikach

stosuje w obliczeniach związek między natężeniem prądu a ładunkiem i czasem jego przepływu przez poprzeczny przekrój przewodnika

rozróżnia sposoby łączenia elementów obwodu elektrycznego: szeregowy i równoległy

rysuje schematy obwodów elektrycznych składających się z jednego źródła energii, jednego odbiornika, mierników i wyłączni-ków; posługuje się symbolami graficznymi tych elementów

posługuje się pojęciem oporu elektry-cznego jako własnością przewodnika; posługuje się jednostką oporu (1 Ω).

stosuje w obliczeniach związek między napięciem a natężeniem prądu i oporem elektrycznym

posługuje się pojęciem pracy i mocy prądu elektrycznego wraz z ich jednostkami; stosuje w obliczeniach związek między tymi wielkościami oraz wzory na pracę i moc prądu elektrycznego

posługuje się pojęciem mocy znamionowej; analizuje i porównuje dane na tabliczkach znamionowych różnych urządzeń elektrycznych

wyjaśnia różnicę między prądem stałym i przemiennym; wskazuje baterię, akumulator i zasilacz jako źródła stałego napięcia; odróżnia to napięcie od napięcia w przewodach doprowadzających prąd do mieszkań

opisuje skutki działania prądu na organizm człowieka i inne organizmy żywe; wskazuje zagrożenia porażeniem prądem elektry-cznym; podaje podstawowe zasady udzie- lania pierwszej pomocy

przeprowadza doświadczenia:

doświadczenie wykazujące przepływ ładunków przez przewodniki,

łączy według podanego schematu obwód elektryczny składający się ze źródła (baterii), odbiornika (żarówki), amperomierza i woltomierza,

bada zależność natężenia prądu od rodzaju odbiornika (żarówki) przy tym samym napięciu oraz zależność oporu elektrycznego przewodnika od jego długości, pola przekroju poprzecznego i rodzaju materiału, z jakiego jest wykonany,

wyznacza moc żarówki zasilanej z baterii za pomocą woltomierza i amperomierza,

korzystając z ich opisów i przestrzegając zasad bezpieczeństwa; odczytuje wskazania mierników; opisuje przebieg przeprowadzonego doświadczenia (wyróż-nia kluczowe kroki i sposób postępowania, wskazuje rolę użytych przyrządów, przedstawia wyniki doświadczenia lub przeprowadza obliczenia i zapisuje wynik zaokrąglony do zadanej liczby cyfr znaczących, formułuje wnioski na podstawie tych wyników)

rozwiązuje proste zadania (lub problemy) dotyczące treści rozdziału Prąd elektryczny (rozpoznaje proporcjonalność prostą na podstawie wykresu, przelicza wielokrotności i podwielokrotności oraz jednostki czasu, przeprowadza obliczenia i zapisuje wynik zaokrąglony do zadanej liczby cyfr znaczących)

Uczeń:

porównuje oddziaływania elektro-statyczne i grawitacyjne

Rporównuje ruch swobodnych elektronów w przewodniku z ruchem elektronów wtedy, gdy do końców przewodnika podłączymy źródło napięcia

Rrozróżnia węzły i gałęzie; wskazuje je w obwodzie elektrycznym

doświadczalnie wyznacza opór przewodnika przez pomiary napięcia na jego końcach oraz natężenia płynącego przezeń prądu; zapisuje wyniki pomiarów wraz z ich jednostkami, z uwzględnieniem informacji o niepewności; przeprowadza obliczenia i zapisuje wynik zaokrąglony do zadanej liczby cyfr znaczących

Rstosuje w obliczeniach zależność oporu elektrycznego przewodnika od jego długości, pola przekroju poprzecznego i rodzaju materiału, z jakiego jest wykonany; przeprowadza obliczenia i zapisuje wynik zaokrąglony do zadanej liczby cyfr znaczących

Rposługuje się pojęciem oporu właściwe-go oraz tabelami wielkości fizycznych w celu odszukania jego wartości dla danej substancji; analizuje i porównuje wartości oporu właściwego różnych substancji

Ropisuje zależność napięcia od czasu w przewodach doprowadzających prąd do mieszkań; posługuje się pojęciem napięcia skutecznego; wyjaśnia rolę zasilaczy

stwierdza, że elektrownie wytwarzają prąd przemienny, który do mieszkań jest dostarczany pod napięciem 230 V

rozwiązuje zadania (lub problemy) bardziej złożone, dotyczące treści rozdziału Prąd elektryczny

posługuje się informacjami pochodzącymi z analizy przeczytanych tekstów (w tym popularnonaukowych) dotyczących treści rozdziału Prąd elektryczny

realizuje projekt: Żarówka czy świetlówka (opisany w podręczniku)

Uczeń:

sporządza wykres zależności natężenia prądu od przyłożonego napięcia I(U)

rozwiązuje zadania złożone dotyczące treści rozdziału Prąd elektryczny

realizuje własny projekt związany z treścią rozdziału Prąd elektryczny (inny niż opisany w podręczniku)

Uczeń:

rozwiązuje zadania nietypowe (lub problemy) dotyczące treści rozdziału Prąd elektryczny

Rprojektuje i przeprowadza doświad-czenie (inne niż opisane w podręczniku) wykazujące zależność R=ρ(l)/(S); krytycznie ocenia jego wynik; wskazuje czynniki istotne i nieistotne dla jego wyniku; formułuje wnioski

Rilustruje na wykresie zależność napięcia od czasu w przewodach doprowadzających prąd do mieszkań

III. MAGNETYZM

Uczeń:

nazywa bieguny magnesów stałych, opisuje oddziaływanie między nimi

doświadczalnie demonstruje zacho-wanie się igły magnetycznej w obecności magnesu

opisuje zachowanie się igły magne-tycznej w otoczeniu prostoliniowego przewodnika z prądem

posługuje się pojęciem zwojnicy; stwierdza, że zwojnica, przez którą płynie prąd elektryczny, zachowuje się jak magnes

wyodrębnia z tekstów i ilustracji informacje kluczowe dla opisywa-nego zjawiska lub problemu

współpracuje w zespole podczas przeprowadzania obserwacji i doświadczeń, przestrzegając zasad bezpieczeństwa

rozwiązuje proste (bardzo łatwe) zadania dotyczące treści rozdziału Magnetyzm

Uczeń:

opisuje zachowanie się igły magnetycznej w obecności magnesu oraz zasadę działania kompasu (podaje czynniki zakłócające jego prawidłowe działanie); posługuje się pojęciem biegunów magnetycznych Ziemi

opisuje na przykładzie żelaza oddziaływanie magnesów na materiały magnetyczne; stwierdza, że w pobliżu magnesu każdy kawałek żelaza staje się magnesem (namagnesowuje się), a przedmioty wyko-nane z ferromagnetyku wzmacniają oddziaływanie magnetyczne magnesu

podaje przykłady wykorzystania oddziaływania magnesów na materiały magnetyczne

opisuje właściwości ferromagnetyków; podaje przykłady ferromagnetyków

opisuje doświadczenie Oersteda; podaje wnioski wynikające z tego doświadczenia

doświadczalnie demonstruje zjawisko oddziaływania przewodnika z prądem na igłę magnetyczną

opisuje wzajemne oddziaływanie przewodników, przez które płynie prąd elektryczny, i magnesu trwałego

opisuje jakościowo wzajemne oddziały-wanie dwóch przewodników, przez które płynie prąd elektryczny (wyjaśnia, kiedy przewodniki się przyciągają, a kiedy odpychają)

przeprowadza doświadczenia:

bada wzajemne oddziaływanie mag-nesów oraz oddziaływanie magnesów na żelazo i inne materiały magnetyczne,

bada zachowanie igły magnetycznej w otoczeniu prostoliniowego przewod-nika z prądem,

bada oddziaływania magnesów trwałych i przewodników z prądem oraz wzajemne oddziaływanie przewodników z prądem,

bada zależność magnetycznych właści-wości zwojnicy od obecności w niej rdzenia z ferromagnetyku oraz liczby zwojów i natężenia prądu płynącego przez zwoje,

korzystając z ich opisów i przestrzegając zasad bezpieczeństwa; wskazuje rolę użytych przyrządów oraz czynniki istotne i nieistotne dla wyników doświadczeń; formułuje wnioski na podstawie tych wyników

rozwiązuje proste zadania (lub problemy) dotyczące treści rozdziału Magnetyzm

Uczeń:

porównuje oddziaływania elektrostaty-czne i magnetyczne

wyjaśnia, na czym polega namagneso-wanie ferromagnetyku; posługuje się pojęciem domen magnetycznych

stwierdza, że linie, wzdłuż których igła kompasu lub opiłki układają się wokół prostoliniowego przewodnika z prą-dem, mają kształt współśrodkowych okręgów

opisuje sposoby wyznaczania biegunowości magnetycznej przewod-nika kołowego i zwojnicy (reguła śruby prawoskrętnej, reguła prawej dłoni, na podstawie ułożenia strzałek oznaczają-cych kierunek prądu – metoda liter S i N); stosuje wybrany sposób wyznaczania biegunowości przewod-nika kołowego lub zwojnicy

opisuje działanie dzwonka elektro-magnetycznego lub zamka elektry-cznego, korzystając ze schematu przedstawiającego jego budowę

rozwiązuje zadania (lub problemy) bardziej złożone dotyczące treści rozdziału Magnetyzm

posługuje się informacjami pochodzącymi z analizy przeczytanych tekstów (w tym popularnonaukowych) dotyczących treści rozdziału Magnetyzm (w tym tekstu: Właściwości magnesów i ich zastosowa–nia zamieszczonego w podręczniku)

Uczeń:

rozwiązuje zadania złożone dotyczące treści rozdziału Magnetyzm

realizuje własny projekt związany z treścią rozdziału Magnetyzm

Uczeń:

• rozwiązuje zadania nietypowe (lub problemy) dotyczące treści rozdziału Magnetyzm

IV. DRGANIA i FALE

Uczeń:

opisuje ruch okresowy wahadła; wskazuje położenie równowagi i amplitudę tego ruchu; podaje przykłady ruchu okresowego w otaczającej rzeczywistości

posługuje się pojęciami okresu i częstotliwości wraz z ich jednostka-mi do opisu ruchu okresowego

wyznacza amplitudę i okres drgań na podstawie wykresu zależności położenia od czasu

wskazuje drgające ciało jako źródło fali mechanicznej; posługuje się pojęciami: amplitudy, okresu, częstotliwości i długości fali do opisu fal; podaje przykłady fal mechani-cznych w otaczającej rzeczywistości

stwierdza, że źródłem dźwięku jest drgające ciało, a do jego rozcho-dzenia się potrzebny jest ośrodek (dźwięk nie rozchodzi się w próżni); podaje przykłady źródeł dźwięków w otaczającej rzeczywistości

stwierdza, że fale dźwiękowe można opisać za pomocą tych samych związków między długością, prędkością, częstotliwością i okresem fali, jak w przypadku fal mechani-cznych; porównuje wartości prędkości fal dźwiękowych w różnych ośrodkach, korzystając z tabeli tych wartości

wymienia rodzaje fal elektromag-netycznych: radiowe, mikrofale, promieniowanie podczerwone, światło widzialne, promieniowanie nadfioletowe, rentgenowskie i gamma; podaje przykłady ich zastosowania

przeprowadza doświadczenia:

demonstruje ruch drgający ciężar-ka zawieszonego na nici; wskazuje położenie równo-wagi i amplitudę drgań,

demonstruje powstawanie fali na sznurze i wodzie,

wytwarza dźwięki i wykazuje, że do rozchodzenia się dźwięku potrzebny jest ośrodek,

wytwarza dźwięki; bada jako-ściowo zależność ich wysokości od częstotliwości drgań i zależność ich głośności od amplitudy drgań,

korzystając z ich opisów; opisuje przebieg przeprowadzonego do-świadczenia, przedstawia wyniki i formułuje wnioski

wyodrębnia z tekstów, tabel i ilustracji informacje kluczowe dla opisywanego zjawiska lub problemu; rozpoznaje zależność rosnącą i za- leżność malejącą na podstawie danych z tabeli

współpracuje w zespole podczas przeprowadzania obserwacji i do-świadczeń, przestrzegając zasad bezpieczeństwa

rozwiązuje proste (bardzo łatwe) zadania dotyczące treści rozdziału Drgania i fale

Uczeń:

opisuje ruch drgający (drgania) ciała; wskazuje położenie równowagi i amplitudę drgań

posługuje się pojęciem częstotliwości jako liczbą pełnych drgań (wahnięć) wykona-nych w jednostce czasu (f=(n)/(t)) i na tej podstawie określa jej jednostkę (1 Hz=(1)/(s)); stosuje w obliczeniach związek między częstotliwością a okresem drgań (f=(1)/(T))

doświadczalnie wyznacza okres i częstotli-wość w ruchu okresowym; bada jakościowo zależność okresu wahadła od jego długości i zależność okresu drgań ciężarka od jego masy (korzystając z opisu doświadczeń); wskazuje czynniki istotne i nieistotne dla wyników doświadczeń; zapisuje wyniki pomiarów wraz z ich jednostką, z uwzględnieniem informacji o niepewności; przeprowadza obliczenia i zapisuje wyniki zaokrąglone do zadanej liczby cyfr znaczących; formułuje wnioski

przedstawia na schematycznym rysunku wykres zależności położenia od czasu w ruchu drgającym; zaznacza na nim amplitudę i okres drgań

opisuje rozchodzenie się fali mechanicznej jako proces przekazywania energii bez przenoszenia materii

posługuje się pojęciem prędkości rozchodzenia się fali; opisuje związek między prędkością, długością i częstotliwością (lub okresem) fali: v=∙f (lub v=()/(T))

stosuje w obliczeniach związki między okresem , częstotliwością i długością fali wraz z ich jednostkami

doświadczalnie demonstruje dźwięki o różnych częstotliwościach z wykorzy-staniem drgającego przedmiotu lub instrumentu muzycznego

opisuje mechanizm powstawania i rozcho-dzenia się fal dźwiękowych w powietrzu

posługuje się pojęciami energii i natężenia fali; opisuje jakościowo związek między energią fali a amplitudą fali

opisuje jakościowo związki między wysokością dźwięku a częstotliwością fali i między natężeniem dźwięku (głośnością) a energią fali i amplitudą fali

rozróżnia dźwięki słyszalne, ultradźwięki i infradźwięki; podaje przykłady ich źródeł i zastosowania; opisuje szkodliwość hałasu

stwierdza, że źródłem fal elektromag-netycznych są drgające ładunki elektryczne oraz prąd, którego natężenie zmienia się w czasie

opisuje poszczególne rodzaje fal elektromagnetycznych; podaje odpowia-dające im długości i częstotliwości fal, korzystając z diagramu przedstawiającego widmo fal elektromagnetycznych

podaje wartość prędkości fal elektromagnetycznych w próżni

rozwiązuje proste zadania (lub problemy) dotyczące treści rozdziału Drgania i fale (przelicza wielokrotności i podwielokrotności oraz jednostki czasu, przeprowadza oblicze-nia i zapisuje wynik zaokrąglony do zadanej liczby cyfr znaczących)

Uczeń:

posługuje się pojęciami: wahadła matematycznego, częstotliwości drgań własnych

analizuje wykresy zależności położenia od czasu w ruchu drgającym; na podstawie tych wykresów porównuje drgania ciał

analizuje wykres fali; wskazuje oraz wyznacza jej długość i amplitudę; porównuje fale na podstawie ich ilustracji

omawia mechanizm wytwarzania dźwięków w wybranym instrumencie muzycznym

Rpodaje wzór na natężenie fali oraz jednostkę natężenia fali

Rposługuje się pojęciem poziomu natężenia dźwięku wraz z jego jednostką (1 dB); określa progi słyszalności i bólu oraz poziom natężenia hałasu szkodliwego dla zdrowia

Rwyjaśnia ogólną zasadę działania radia, telewizji i telefonów komórkowych, korzystając ze schematu przesyłania fal elektromagnetycznych

rozwiązuje zadania (lub problemy) bardziej złożone dotyczące treści rozdziału Drgania i fale

posługuje się informacjami pochodzącymi z analizy przeczytanych tekstów (w tym popularnonaukowych) dotyczących treści rozdziału Drgania i fale

realizuje projekt: Prędkość i częstotliwość dźwięku (opisany w podręczniku)

Uczeń:

projektuje i przeprowadza do-świadczenie (inne niż opisane w podręczniku) w celu zbadania, od czego (i jak) zależą, a od czego nie zależą okres i częstotliwość w ruchu okresowym; opracowuje i krytycznie ocenia wyniki doświadczenia; formułuje wnioski i prezentuje efekty przeprowadzonego badania

rozwiązuje zadania złożone dotyczące treści rozdziału Drgania i fale

realizuje własny projekt związany z treścią rozdziału Drgania i fale (inny niż opisany w podręczniku)

Uczeń:

rozwiązuje zadania nietypowe (lub problemy) dotyczące treści rozdziału Drgania i fale

V. OPTYKA

Uczeń:

wymienia źródła światła; posługuje się pojęciami: promień świetlny, wiązka światła, ośrodek optyczny, ośrodek optycznie jednorodny; rozróżnia rodzaje źródeł światła (naturalne i sztuczne) oraz rodzaje wiązek światła (zbieżna, równoległa i rozbieżna)

ilustruje prostoliniowe rozchodzenie się światła w ośrodku jednorodnym; podaje przykłady prostoliniowego biegu promieni światła w ota- czającej rzeczywistości

opisuje mechanizm powstawania cienia i półcienia jako konsekwencje prostoliniowego rozchodzenia się światła w ośrodku jednorodnym; podaje przykłady powstawania cienia i półcienia w otaczającej rzeczywistości

porównuje zjawiska odbicia i rozproszenia światła; podaje przykłady odbicia i rozproszenia światła w otaczającej rzeczywistości

rozróżnia zwierciadła płaskie i sferyczne (wklęsłe i wypukłe); podaje przykłady zwierciadeł w otaczającej rzeczywistości

posługuje się pojęciami osi optycznej i promienia krzywizny zwierciadła; wymienia cechy obrazów wytworzo-nych przez zwierciadła (pozorne lub rzeczywiste, proste lub odwrócone, powiększone, pomniejszone lub tej samej wielkości co przedmiot)

rozróżnia obrazy: rzeczywisty, pozor-ny, prosty, odwrócony, powiększony, pomniejszony, tej samej wielkości co przedmiot

opisuje światło lasera jako jedno-barwne i ilustruje to brakiem rozszcze-pienia w pryzmacie; porównuje przejście światła jednobarwnego i światła białego przez pryzmat

rozróżnia rodzaje soczewek (skupiające i rozpraszające); posługuje się pojęciem osi optycz- nej soczewki; rozróżnia symbole soczewki skupiającej i rozpraszającej; podaje przykłady soczewek w otaczającej rzeczywistości oraz przykłady ich wykorzystania

opisuje bieg promieni ilustrujący powstawanie obrazów rzeczy-wistych i pozornych wytwarzanych przez soczewki, znając położenie ogniska

przeprowadza doświadczenia:

obserwuje bieg promieni światła i wykazuje przekazywanie energii przez światło,

obserwuje powstawanie obszarów cienia i półcienia,

bada zjawiska odbicia i rozpro-szenia światła,

obserwuje obrazy wytwarzane przez zwierciadło płaskie, obserwuje obrazy wytwarzane przez zwierciadła sferyczne,

obserwuje bieg promienia światła po przejściu do innego ośrodka w zależności od kąta padania oraz przejście światła jedno-barwnego i światła białego przez pryzmat,

obserwuje bieg promieni równoległych do osi optycznej przechodzących przez soczewki skupiającą i rozpraszającą,

obserwuje obrazy wytwarzane przez soczewki skupiające,

korzystając z ich opisu i przestrzegając zasad bezpie-czeństwa; opisuje przebieg doświad- czenia (wskazuje rolę użytych przyrządów oraz czynniki istotne i nieistotne dla wyników doświad-czeń); formułuje wnioski na podstawie wyników doświadczenia

wyodrębnia z tekstów, tabel i ilu-stracji informacje kluczowe dla opisywanego zjawiska lub problemu

współpracuje w zespole podczas przeprowadzania obserwacji i doświadczeń, przestrzegając zasad bezpieczeństwa

rozwiązuje proste (bardzo łatwe) zadania dotyczące treści rozdziału Optyka

Uczeń:

opisuje rozchodzenie się światła w ośrodku jednorodnym

opisuje światło jako rodzaj fal elektromagnetycznych; podaje przedział długości fal świetlnych oraz przybliżoną wartość prędkości światła w próżni

przedstawia na schematycznym rysunku powstawanie cienia i półcienia

opisuje zjawiska zaćmienia Słońca i Księżyca

posługuje się pojęciami: kąta padania, kąta odbicia i normalnej do opisu zjawiska odbicia światła od powierzchni płaskiej; opisuje związek między kątem padania a kątem odbicia; podaje i stosuje prawo odbicia

opisuje zjawisko odbicia światła od powierzchni chropowatej

analizuje bieg promieni wychodzących z punktu w różnych kierunkach, a następnie odbitych od zwierciadła płaskiego

opisuje i konstruuje graficznie bieg promieni ilustrujący powstawanie obrazów pozornych wytwarzanych przez zwierciadło płaskie; wymienia trzy cechy obrazu (pozorny, prosty i tej samej wielkości co przedmiot); wyjaśnia, kiedy obraz jest rzeczywisty, a kiedy – pozorny

opisuje skupianie się promieni w zwierciadle wklęsłym; posługuje się pojęciem ogniska zwierciadła

podaje przykłady wykorzystania zwierciadeł w otaczającej rzeczywistości

opisuje jakościowo zjawisko załamania światła na granicy dwóch ośrodków różniących się prędkością rozchodzenia się światła; wskazuje kierunek załamania; posługuje się pojęciem kąta załamania

podaje i stosuje prawo załamania światła (jakościowo)

opisuje światło białe jako mieszaninę barw; ilustruje to rozszczepieniem światła w pryzmacie

opisuje i ilustruje bieg promieni równoległych do osi optycznej przechodzących przez soczewki skupiającą i rozpraszającą, posługując się pojęciem ogniska; rozróżnia ogniska rzeczywiste i pozorne

wyjaśnia i stosuje odwracalność biegu promieni świetlnych (stwierdza np., że promienie wychodzące z ogniska po załamaniu w soczewce skupiającej tworzą wiązkę promieni równoległych do osi optycznej)

opisuje budowę oka oraz powstawanie obrazu na siatkówce, korzystając ze schematycznego rysunku przedstawia-jącego budowę oka; posługuje się pojęciem akomodacji oka

posługuje się pojęciami krótkowzroczności i dalekowzroczności; opisuje rolę soczewek w korygowaniu tych wad wzroku

przeprowadza doświadczenia:

demonstruje zjawisko prostoliniowego rozchodzenia się światła,

skupia równoległą wiązką światła za pomocą zwierciadła wklęsłego i wyznacza jej ognisko,

demonstruje powstawanie obrazów za pomocą zwierciadeł sferycznych,

demonstruje zjawisko załamania światła na granicy ośrodków,

demonstruje rozszczepienie światła w pryzmacie,

demonstruje powstawanie obrazów za pomocą soczewek,

przestrzegając zasad bezpieczeństwa; wskazuje rolę użytych przyrządów oraz czynniki istotne i nieistotne dla wyników doświadczeń; formułuje wnioski na podstawie tych wyników

rozwiązuje proste zadania (lub problemy) dotyczące treści rozdziału Optyka

Uczeń:

wskazuje prędkość światła jako maksymalną prędkość przepływu informacji; porównuje wartości prędkości światła w różnych ośrodkach przezroczystych

wyjaśnia mechanizm zjawisk zaćmienia Słońca i Księżyca, korzystając ze schematycznych rysunków przedsta-wiających te zjawiska

projektuje i przeprowadza doświadczenie potwierdzające równość kątów padania i odbicia; wskazuje czynniki istotne i nieistotne dla wyników doświadczenia; prezentuje i krytycznie ocenia wyniki doświadczenia

wyjaśnia i stosuje odwracalność biegu promieni świetlnych (stwierdza np., że promienie wychodzące z ogniska po odbiciu od zwierciadła tworzą wiązkę promieni równoległych do osi optycznej)

przewiduje rodzaj i położenie obrazu wytwarzanego przez zwierciadła sferyczne w zależności od odległości przedmiotu od zwierciadła

wyjaśnia mechanizm rozszczepienia światła w pryzmacie, posługując się związkiem między prędkością światła a długością fali świetlnej w różnych ośrodkach i odwołując się do widma światła białego

Rposługuje się pojęciem zdolności skupiającej soczewki wraz z jej jednostką (1 D)

porównuje obrazy w zależności od odległości przedmiotu od soczewki skupiającej i rodzaju soczewki

przewiduje rodzaj i położenie obrazu wy- tworzonego przez soczewki w zależności od odległości przedmiotu od soczewki, znając położenie ogniska (i odwrotnie)

Rposługuje się pojęciami astygmatyzmu i daltonizmu

rozwiązuje zadania (lub problemy) bardziej złożone dotyczące treści rozdziału Optyka

posługuje się informacjami pochodzącymi z analizy przeczytanych tekstów (w tym popularnonaukowych) dotyczących treści rozdziału Optyka (w tym tekstu: Zastosowanie prawa odbicia i prawa załamania światła zamieszczonego w podręczniku)

Uczeń:

rozwiązuje zadania złożone dotyczące treści rozdziału Optyka

realizuje własny projekt związany z treścią rozdziału Optyka

Uczeń:

rozwiązuje zadania nietypowe (lub problemy) dotyczące treści rozdziału Optyka

Ropisuje zagadkowe zjawiska optyczne występujące w przyrodzie (np. miraże, błękit nieba, widmo Brockenu, halo)

Ropisuje wykorzystanie zwierciadeł i soczewek w przyrządach optycznych (np. mikroskopie, lunecie)

na ocenę dopuszczającą

na ocenę dostateczną

na ocenę dobrą

na ocenę bardzo dobrą

na ocenę celującą

1. Mapa Polski

Uczeń:

wyjaśnia znaczenie terminów: mapa, skala, legenda mapy

wymienia elementy mapy

wyjaśnia znaczenie terminów: wysokość bezwzględna, wysokość względna

odczytuje wysokość bezwzględną obiektów na mapie poziomicowej

podaje nazwy barw stosowanych na mapach hipsometrycznych

wymienia różne rodzaje map

odczytuje informacje z planu miasta

Uczeń:

odczytuje za pomocą legendy znaki kartograficzne na mapie

stosuje legendę mapy do odczytania informacji

odczytuje skalę mapy

rozróżnia rodzaje skali

oblicza wysokość względną na podstawie wysokości bezwzględnej odczytanej z mapy

odczytuje informacje z mapy poziomicowej i mapy hipsometrycznej

wyszukuje w atlasie przykłady map: ogólnogeograficznej, krajobrazowej, turystycznej i planu miasta

Uczeń:

rozróżnia na mapie znaki punktowe, liniowe i powierzchniowe

rysuje podziałkę liniową

wyjaśnia, dlaczego każda mapa ma skalę

oblicza odległość na mapie wzdłuż linii prostej za pomocą skali liczbowej